ΤΡΥΓΟΣ ΣΤΑΦΥΛΙΩΝ ΠΟΤΕ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΙ ΤΙ ΣΗΜΑΊΝΕΙ ΠΑΛΙΟΤΕΡΑ ΓΙΑ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΔΑ
Ο τρύγος (το μάζεμα των σταφυλιών) γίνεται συνήθως από τα τέλη Αυγούστου έως τον Οκτώβριο, ανάλογα με την περιοχή, το υψόμετρο και την ποικιλία.
Στην Κοζάνη και την υπόλοιπη Δυτική Μακεδονία γινόταν από τα μέσα Σεπτεβριου έως τις 15 του Οκτωμριου ανάλογα με τις ποικιλίες και τις καιρικές συνθήκες. την ίδια εποχή γινόταν σε όλη Βόρεια Ελλάδα και ορεινές περιοχές (π.χ. Μακεδονία, Θράκη): Μετατίθεται στα μέσα ή τα τέλη Σεπτεμβρίου έως και τον Οκτώβριο, καθώς τα σταφύλια ωριμάζουν πιο αργά.
Στην Νότια και νησιωτική Ελλάδα (π.χ. Κρήτη, Κυκλάδες, Πελοπόννησος): Ξεκινά νωρίτερα, συχνά από τα τέλη Αυγούστου έως τα μέσα Σεπτεμβρίου, λόγω της ζέστης.
ΤΡΥΓΟΣ ΜΙΑ ΜΕΓΑΛΗ ΓΙΟΡΤΗ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Υπήρχε μια οικογενειακή και κοινοτική κινητοποίηση: Συμμετείχε όλο το σόι και το χωριό. Επειδή ο καρπός έπρεπε να μαζευτεί γρήγορα πριν χαλάσει, οι γείτονες βοηθούσαν ο ένας τον άλλον εναλλάξ χωρίς χρήματα, με αντάλλαγμα τη βοήθεια στο δικό τους αμπέλι.
Ξεκινούσε με αγιασμό μες στο αμπέλι και προσφορά των πρώτων σταφυλιών στην εκκλησία (συχνά στη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στις 6 Αυγούστου).
Το μεσημέρι και το βράδυ στο αμπέλι υπήρχε φαγητό, κρασί και τραγούδια, ενώ ακολουθούσε το παραδοσιακό πάτημα των σταφυλιών στα πατητήρια για την παραγωγή του μούστου.
ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ
Στη Δυτική Μακεδονία (σε περιοχές με τεράστια οινοποιητική παράδοση όπως το Αμύνταιο, η Κοζάνη, η Σιάτιστα και η Βελβεντός), ο τρύγος είχε τον δικό του, ιδιαίτερο χαρακτήρα λόγω του ορεινού κλίματος και των τοπικών παραδόσεων.
Τα κυριότερα παραδοσιακά έθιμα και χαρακτηριστικά της περιοχής περιλαμβάνουν:
-Το δώρο της «μάλλινης μισάλας»
Σύμφωνα με τη μακεδονική παράδοση, η νοικοκυρά του σπιτιού, μόλις ξεκινούσε ο τρύγος, χάριζε από μία μάλλινη μισάλα (μια μακριά, παραδοσιακή υφαντή ποδιά) σε όλες τις γυναίκες και τους εργάτες που θα έμπαιναν στο αμπέλι για να μαζέψουν τα σταφύλια.
-Η «Αρχιχρονιά» και το πρώτο τσαμπί
Αν και ο τρύγος γινόταν το φθινόπωρο, η προετοιμασία συνδεόταν με το παραδοσιακό καλωσόρισμα του εκκλησιαστικού ή αγροτικού έτους. Στο εικονοστάσι ή στο κεντρικό δοκάρι του σπιτιού κρεμούσαν ένα μεγάλο, γερό τσαμπί σταφύλι μαζί με άλλα αγαθά (ρόδια, σκόρδα, καρύδια) για να φέρει αφθονία και να πάει καλά η σοδειά.
-Τα «Θρακικά Επιλίνια» στην Εορδαία
Στην περιοχή της Πτολεμαΐδας και της ευρύτερης Εορδαίας, οι πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη μετέφεραν και αναβιώνουν μέχρι σήμερα τα «Επιλίνια». Πρόκειται για μια γιορτή αναπαράστασης του παραδοσιακού τρύγου, όπου οι κάτοικοι πατούν τα σταφύλια με τα πόδια, φτιάχνουν μουσταλευριά και γλεντούν με τοπικούς χορούς. [1]
-Τα «Λιαστά» σταφύλια της Σιάτιστας
Ένα μοναδικό έθιμο/τεχνική της Δυτικής Μακεδονίας είναι η παραγωγή του περίφημου ηλιάτορα (λιαστού κρασιού). Μετά τον τρύγο, τα σταφύλια δεν πηγαίνουν αμέσως για πάτημα. Τα άπλωναν σε ειδικές ψάθες ή τα κρεμούσαν σε αεριζόμενους χώρους των αρχοντικών (τα «κρεμαστάρια») για μήνες, ώστε να ξεραθούν, να συμπυκνωθούν τα σάκχαρα και να βγάλουν το γλυκό, παραδοσιακό κρασί της περιοχής.
– Η «γουρνοχαρά» του Μούστου
ην ημέρα του πατήματος, το φαγητό που συνόδευε τους εργάτες ήταν βαρύ και γιορτινό, συνήθως με βάση το χοιρινό κρέας, για να αντέξουν την κούραση και το τσουχτερό κρύο που συχνά έκανε στη Δυτική Μακεδονία στα τέλη Σεπτεμβρίου.
ΚΟΖΑΝΗ
Στην Κοζάνη, ο τρύγος δεν ήταν απλώς μια αγροτική εργασία, αλλά το μεγαλύτερο αστικό και αγροτικό πανηγύρι της περιοχής. Δεν νοούνταν παλιότερα Κοζανίτης νοικοκύρης, πλούσιος ή φτωχός, που να μην έχει το δικό του κρασί και τσίπουρο για το σπίτι και τα κεράσματα.
Τα έθιμα και οι παραδόσεις του τρύγου στην παλιά Κοζάνη είχαν ξεχωριστό χρώμα:
-Η «επιστράτευση» της γειτονιάς και οι έρωτες
Ο τρύγος γινόταν κυρίως με τη βοήθεια συγγενών και φίλων (χωρίς πληρωμή), καθώς τα σταφύλια έπρεπε να μαζευτούν γρήγορα. Στα αμπέλια μαζεύονταν όλοι οι νέοι και οι νέες της πόλης, και η παράδοση λέει ότι εκεί, ανάμεσα στα κλήματα, γεννιούνταν τα περισσότερα φλερτ και προξενιά της χρονιάς! .
-Τα γαστρονομικά έθιμα του αμπελιού
Το φαγητό στο αμπέλι ήταν ολόκληρη ιεροτελεστία.
Οι Κοζανίτισσες νοικοκυρές ετοίμαζαν παραδοσιακές πίτες και τους περίφημους κεφτέδες με πολλά κρεμμύδια, που μεταφέρονταν σε μεγάλα πανέρια για να φάνε οι εργάτες το μεσημέρι.Το «πάτημα» στα σπίτια: Μετά το μάζεμα, τα σταφύλια μεταφέρονταν με κάρα στην πόλη. Το πάτημα γινόταν στα παραδοσιακά πατητήρια, συχνά μέσα στις αυλές ή τα υπόγεια των σπιτιών, με τα πόδια. Ο μούστος έμπαινε στα βαρέλια, και ένα μέρος του κρατιόταν για να φτιαχτεί μουσταλευριά και πετιμέζι.
Η γιορτή των «Καζανιών»: Αμέσως μετά τον τρύγο και αφού ζυμωνόταν ο μούστος, η γιορτή μεταφερόταν στα ρακοκάζανα για την παραγωγή του παραδοσιακού κοζανίτικου τσίπουρου, μια διαδικασία γεμάτη τραγούδι, μεζέδες και χορό που κρατά μέχρι σήμερα.
