Σταύρου Π. Καπλάνογλου Συγγραφέα- Ιστορικού ερευνητή.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η δεκαετία 1912-1922 υπήρξε η πιο πυκνή, συγκλονιστική και ταυτόχρονα επώδυνη περίοδος της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Μέσα σε δέκα μόλις χρόνια, ο ελληνισμός βίωσε το απόλυτο φως της απελευθέρωσης της Μακεδονίας και της Κοζάνης, αλλά και το βαθύ σκοτάδι του Εθνικού Διχασμού και της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Από τα χαρακώματα των Βαλκανικών Πολέμων και τις επιστρατεύσεις που ερήμωσαν την ελληνική επαρχία, φτάσαμε στο τραγικό ορόσημο του 1922: τις διώξεις, τις εξορίες και τον βίαιο ξεριζωμό χιλιάδων ανθρώπων από τη γενέθλια γη της Μικράς Ασίας.
Στο επίκεντρο αυτής της δίνης, η Κοζάνη αποτέλεσε έναν ζωντανό καθρέφτη της ιστορίας.
Το άρθρο αυτό επιχειρεί να ψηλαφήσει τα γεγονότα εκείνης της πολυκύμαντης δεκαετίας, αναδεικνύοντας τις θυσίες των ντόπιων αγωνιστών μέσω της επιστράτευσης, τον ανείπωτο πόνο της προσφυγιάς, αλλά και τη δυναμική αναγέννηση που γεννήθηκε μέσα από τις στάχτες της μεγαλύτερης εθνικής τραγωδίας.
Καταγράφοντας την ιστορία της Κοζάνης μέχρι στιγμής διαπιστώνουμε οτι η δεκαετία που προαναφέραμε συγκλονίζει στην κυριολεξία.
Πολλά θα μπορούσαμε να πούμε ακόμη για αυτή την δεκαετία.
Αλλά η ιστορία για την πόλη της Κοζάνης έχει και συνέχεια… και επειδή στο παρελθόν αναφερθήκαμε για τον τελευταίο χρόνο το 1922 (λίγο πριν και λίγο μετά ) , είχαμε στην έλευση και εγκατάσταση στην Κοζάνη των προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής ανάμεσα στους οποίους ήταν και οι γονείς μας ,θα προσπαθήσουμε να αναφερθούμε σε γεγονότα που οδήγησαν στην αίτια αυτής της δραματικής κατάστασης και τα γεγονότα που συνέβησαν σε 2 ακόμη δημοσιεύσεις την σημερινή και την επόμενη για να περάσουμε μετά στην συνέχεια της ιστορίας της Κοζάνης μέχρι και το 1967.
— ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ
1. Η Ρωσική Επανάσταση του 1917
Ο λαός της Ρωσίας ξεσηκώνεται ενάντια στο Τσαρικό καθεστώς , Οι Μπολσεβίκοι υπό την ηγεσία του Βλαντίμιρ Λένιν εγκαθίδρυσαν το πρώτο σοσιαλιστικό κράτος. Αποσύρονται από την ΑΝΤΑΝΤ. Η αποχώρηση της Ρωσίας από την Αντάντ το 1917 άφησε διπλωματικά και στρατιωτικά «ακάλυπτο» τον Ελληνισμό. Οι κυριότερες συνέπειες περιλάμβαναν την εγκατάλειψη των Ρωσικών βλέψεων για την Κωνσταντινούπολη, τον διωγμό του Ποντιακού Ελληνισμού λόγω της Σοβιετικής-Κεμαλικής προσέγγισης και την τελική τραγωδία της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Παραδοσιακά, οι Ρώσοι προστάτευαν τα ορθόδοξα συμφέροντα και είχαν υποσχεθεί στην Ελλάδα την Κωνσταντινούπολη και τα Στενά. Η επικράτηση των Μπολσεβίκων ακύρωσε τη Συνθήκη του Λονδίνου (1915) και άφησε την Ελλάδα μόνη της να αντιμετωπίσει τις Τουρκικές διεκδικήσεις.
Η Σοβιετική Ρωσία, όντας απομονωμένη διεθνώς, σύναψε συμμαχία με το εθνικιστικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ. Οι Μπολσεβίκοι παρείχαν κρίσιμη στρατιωτική και οικονομική βοήθεια στους Τούρκους, η οποία χρησιμοποιήθηκε κατά του ελληνικού μετώπου στη Μικρά Ασία.
Η αποχώρηση της Ρωσίας ανέτρεψε τις ισορροπίες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και περιέπλεξε περαιτέρω την πολιτική σκηνή στην Ελλάδα.
Συνθήκη του Μπρεστ – Λιτόφσκ (1918) & οι ολέθριες συνέπειες για τους Έλληνες του Καρς
Η Σοβιετική Ρωσία αποχώρησε αμέσως από τον πόλεμο υπογράφοντας τη Συνθήκη του Μπρεστ – Λιτόφσκ (1918)
Η Συνθήκη του Μπρεστ – Λιτόφσκ (3 Μαρτίου 1918) είχε ολέθριες, καταστροφικές συνέπειες για τους Ελληνοορθόδοξους κατοίκους της περιφέρειας του Καρς στον Καύκασο. Με τη συνθήκη αυτή, η μπολσεβικική Ρωσία παρέδωσε την περιοχή του Καρς, του Αρνταχάν και του Βατούμ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
- Σύμφωνα με τη ρωσική απογραφή του 1897, οι Έλληνες (κυρίως Πόντιοι που είχαν μεταναστεύσει εκεί μετά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-78) αριθμούσαν περίπου 32.600 άτομα.
- Μέχρι τις παραμονές της συνθήκης, ο ελληνοορθόδοξος πληθυσμός του Καρς είχε αυξηθεί σημαντικά, αγγίζοντας ή και ξεπερνώντας τις 70.000 – 75.000 άτομα, κατανεμημένα σε περίπου 75 αμιγώς ή μεικτά ελληνικά χωριά.
- Με την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων, η περιοχή έμεινε απροστάτευτη απέναντι στην προέλαση του οθωμανικού στρατού και των ατάκτων μουσουλμάνων.Οι Έλληνες του Καρς, γνωρίζοντας τη μοίρα των ομοεθνών τους στον μικρασιατικό Πόντο (διώξεις, σφαγές), αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν μαζικά τις εστίες τους μέσα στην καρδιά του χειμώνα.
Περισσότεροι από 60.000 Έλληνες του Καρς τράπηκαν σε φυγή.
Τα χωριά τους λεηλατήθηκαν και οι περιουσίες τους κατασχέθηκαν ή καταστράφηκαν. Τελικά, την περίοδο 1920-1921, η ελληνική κυβέρνηση οργάνωσε τη μεταφορά τους με πλοία στην Ελλάδα (κυρίως μέσω του λιμανιού της Θεσσαλονίκης). Εγκαταστάθηκαν οριστικά σε περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης πολλοί από αυτούς και στην Κοζάνη τόσο στην πόλη όσο και στην περιοχή.
2. Εκστρατεία των Ελλήνων στην Κριμαία
Υπάρχει η εντύπωση ότι αποστολή στρατού ενάντια στη Ρωσία των μπολσεβίκων ήταν ολέθριος λάθος αληθεύει ;
Συμφωνία με την πλειοψηφία των ιστορικών η Εκστρατεία στην Κριμαία (1919) ήταν μια καθοριστική στρατιωτική και διπλωματική κίνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, η οποία εντάχθηκε στο ευρύτερο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για τη δικαίωση των ελληνικών εδαφικών διεκδικήσεων μετά τον Α’. Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο κύριος στόχος του ήταν να κερδίσει την εύνοια και την υποστήριξη της Γαλλίας και της Μεγάλης Βρετανίας στο Συνέδριο της Ειρήνης στο Παρίσι, ώστε να εγκριθεί η παραχώρηση της Δυτικής και Ανατολικής Θράκης, καθώς και της ευρύτερης περιοχής της Σμύρνης στην Ελλάδα.
Ήθελε να αποδείξει ότι η Ελλάδα δεν ήταν απλώς ένας «αιτούντας» εδαφών, αλλά ένας ισχυρός, αξιόπιστος και ενεργός σύμμαχος της Αντάντ, ικανός να προσφέρει στρατιωτική βοήθεια όπου χρειαζόταν.
Θεωρούσε ότι η παρουσία ελληνικού στρατού θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ασπίδα προστασίας για τις ακμάζουσες ελληνικές κοινότητες της Οδησσού και της Κριμαίας απέναντι στην επαναστατική αναταραχή.
Ο Γάλλος πρωθυπουργός Ζορζ Κλεμανσό υποσχέθηκε γραπτώς και προφορικά στον Βενιζέλο ότι η Γαλλία που υποστήριζε θερμά και ανεπιφύλακτα τις ελληνικές εδαφικές διεκδικήσεις στη Θράκη και τη Μικρά Ασία.
Η Ελλάδα έστειλε στρατό στην Ουκρανία (Κριμαία) εναντίον των Μπολσεβίκων, όχι επειδή το προέβλεπε καποια συνθήκη, αλλά για να κερδίσει την εύνοια των Συμμάχων.
Βενιζέλος πρόσφερε ελληνικό στρατό στους Γάλλους για να τους βοηθήσει στον Ρωσικό Εμφύλιο. με ανταλλάγματα .
Η υπόσχεση φάνηκε να διατηρείται αρχικά, καθώς ο Μάιος του 1919 δόθηκε η έγκριση στην Ελλάδα να αποβιβάσει στρατό στη Σμύρνη, ενώ ακολούθησε και η υπογραφή της ευνοϊκής συνθηκης των Σεβρων του 1920.
- Δυτική και Ανατολική Θράκη: Παραχωρούνταν οριστικά στην Ελλάδα, φτάνοντας τα ελληνικά σύνορα μόλις λίγα χιλιόμετρα έξω από την Κωνσταντινούπολη.
- Τα Νησιά του Αιγαίου: Επικυρωνόταν η ελληνική κυριαρχία σε όλα τα νησιά του Αιγαίου (εκτός από τα Δωδεκάνησα που κρατούσαν οι Ιταλοί).
- Η γαλλική υποστήριξη κατέρρευσε γρήγορα.Μετά την ήττα της εκστρατείας στην Κριμαία και την πολιτική αλλαγή στην Ελλάδα το 1920 (πτώση Βενιζέλου, επιστροφή βασιλιά Κωνσταντίνου), η Γαλλία άλλαξε πλήρως στρατόπεδο. Υπέγραψε ξεχωριστή συμφωνία με τον Μουσταφά Κεμάλ (Σύμφωνο της Άγκυρας, 1921) και άρχισε να εξοπλίζει τον Τουρκικό στρατό.
ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΣΕΙΣ ( 1918 -1919 -1920 )
Η επιστράτευση για τον πόλεμο που οδήγησε στη Μικρασιατική Καταστροφή έγινε σταδιακά και σε διαφορετικές φάσεις, ξεκινώντας από το 1918-1919 και φτάνοντας στην κορύφωσή της με τη γενική επιστράτευση του 1921. Δεν έγινε εξαρχής νέα γενική επιστράτευση, καθώς ο ελληνικός στρατός ήταν ήδη στα όπλα από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Εκστρατεία στην Κριμαία.
Για την απόβαση στη Σμύρνη (2 Μαΐου 1919) χρησιμοποιήθηκε η Μεραρχία Σμύρνης (πρώην Μεραρχία Αρχιπελάγους) και άλλες ετοιμοπόλεμες μονάδες.
1920 (Σταδιακές προσκλήσεις κλάσεων): Καθώς το μέτωπο επεκτεινόταν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου άρχισε να καλεί διαδοχικά νέες κλάσεις εφέδρων (νεότερες ηλικίες) για να καλύψει τις ανάγκες.
Η ανάγκη επιβολής της Συνθήκης των Σεβρών (1920):
Η Συνθήκη των Σεβρών παραχωρούσε στην Ελλάδα τη διοίκηση της ζώνης της Σμύρνης για 5 χρόνια. Όμως, ο Μουσταφά Κεμάλ απέρριψε τη συνθήκη και ξεκίνησε ένοπλο αγώνα.
Η Ελλάδα έπρεπε να αυξήσει τον στρατό της για να αναγκάσει τους Τούρκους εθνικιστές να συμμορφωθούν.
Οι επιστρατεύσεις στην Κοζάνη
Η περιοχή της Κοζάνης και της ευρύτερης Δυτικής Μακεδονίας βρέθηκε στο επίκεντρο αυτών των ιστορικών εξελίξεων, βιώνοντας το θέμα τόσο σε επίπεδο στρατιωτικής αιμοδοσίας (επιστράτευση) όσο και σε επίπεδο ανθρωπιστικής αποκατάστασης (προσφυγιά).
Η Κοζάνη λειτούργησε ως ζωτικός στρατιωτικός κόμβος για τη Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922), παρέχοντας αστείρευτο έμψυχο δυναμικό.
Ενώ τον Σεπτέμβριο του 1913 η πόλη είχε αποτελέσει την αρχική έδρα της ιστορικής XI Μεραρχίας Πεζικού, την περίοδο της εκστρατείας φιλοξενούσε το 27ο Σύνταγμα Πεζικού.
Στρατολογική Συμβολή & Κινητοποίηση: Η ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας ήταν γνωστή για το υψηλό πολεμικό φρόνημα των κατοίκων της. Η επιστράτευση στην Κοζάνη τροφοδότησε το μέτωπο με χιλιάδες εφέδρους και κληρωτούς, οι οποίοι κλήθηκαν να καλύψουν τις τεράστιες ανάγκες του Ελληνικού Στρατού σε μια περίοδο παρατεταμένων πολεμικών επιχειρήσεων.
Οι άνδρες από την Κοζάνη πολέμησαν κυρίως στις γραμμές του Γ’ Σώματος Στρατού, του οποίου οι μονάδες έφεραν το κύριο βάρος των επιχειρήσεων στο μικρασιατικό μέτωπο (ειδικά στην προέλαση προς το Αφιόν Καραχισάρ και τον Σαγγάριο).
Η Δράση του 27ου Συντάγματος Πεζικού
Το 27ο Σύνταγμα Πεζικού συγκροτήθηκε αρχικά στη Σμύρνη τον Ιούνιο του 1919, αποτελώντας οργανικό κομμάτι της Μεραρχίας Σμύρνης (Xης Μεραρχίας). Επανδρώθηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό από κληρωτούς και εφέδρους της Δυτικής Μακεδονίας (με κέντρο την Κοζάνη), καθώς και από ντόπιους Μικρασιάτες.
Το Σύνταγμα συμμετείχε ενεργά σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και στη διασφάλιση των μετόπισθεν της Σμύρνης. Αργότερα, εντάχθηκε στις μεγάλες επιχειρήσεις προέλασης του Ελληνικού Στρατού προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας.
Η Μάχη του Μετρές Τεπέ (1921): Μία από τις πιο ένδοξες σελίδες του γράφτηκε κατά τις επιχειρήσεις του Μαρτίου του 1921.
Το ΙΙ τάγμα του 27ου Συντάγματος (ΙΙ/27), υπό τη διοίκηση του Ταγματάρχη Σπύρου Αγιοβλασίτη, εξαπέλυσε μια κεραυνοβόλα επίθεση. Μέσα σε μόλις 38 λεπτά, οι άνδρες διέσπασαν τα εχθρικά συρματοπλέγματα, κυρίευσαν τα οχυρωμένα χαρακώματα και κατέλαβαν το στρατηγικό ύψωμα Μετρές Τεπέ, τρέποντας τις τουρκικές δυνάμεις σε φυγή.
Η Τελευταία Μονάδα που Αποχώρησε (1922): Μετά την κατάρρευση του μετώπου τον Αύγουστο του 1922, το 27ο Σύνταγμα Πεζικού (υπό το Γ’ Σώμα Στρατού) εκτελούσε σκληρούς οπισθοφυλακOffsets. Στις 6 Σεπτεμβρίου 1922, το 27ο Σύνταγμα υπήρξε ιστορικά η τελευταία οργανωμένη μονάδα του Ελληνικού Στρατού που εγκατέλειψε το έδαφος της Μικράς Ασίας. Επιβιβάστηκαν στα πλοία από το λιμάνι της Πανόρμου στην Προποντίδα, έχοντας καλύψει την υποχώρηση χιλιάδων προσφύγων και στρατιωτών.
ΟΙ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 1920 ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ Ο ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΝΑ ΧΑΣΕΙ ΤΙΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΠΑΡΑ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ΟΤΙ ΗΤΑΝ ΠΛΕΙΟΨΗΦΙΑ
Στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920, το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Ελευθέριου Βενιζέλου έχασε την εξουσία παρόλο που συγκέντρωσε την πλειοψηφία των λαϊκών ψήφων (περίπου 50,3% έναντι 49,7% της αντιπολίτευσης).
Αυτό συνέβη λόγω του πλειοψηφικού εκλογικού συστήματος με ενιαίο ψηφοδέλτιο ανά περιφέρεια, το οποίο έδωσε συντριπτικό αριθμό εδρών στην αντιβενιζελική «Ηνωμένη Αντιπολίτευση».
Η εκλογική αυτή αναμέτρηση αποτέλεσε μεγάλη καμπή στην ελληνική ιστορία, η οποία επηρεάστηκε καταλυτικά από τον αδόκητο θάνατο του βασιλιά Αλέξανδρου λίγες εβδομάδες νωρίτερα.
Ο ελληνικός λαός βρισκόταν σε συνεχή πολεμική κινητοποίηση από τους Βαλκανικούς Πολέμους (1912). Η αντιπολίτευση εκμεταλλεύτηκε αυτό το αίσθημα με το σύνθημα «Πόλεμος ή Ειρήνη;», υποσχόμενη τον τερματισμό της εκστρατείας στη Μικρά Ασία.
ΤΙ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕ ΤΙΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 1920 ΠΟΥ ΑΠΟ ΟΤΙ ΦΑΙΝΕΤΑΙ ΗΤΑΝ Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΤΕΛΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΡΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΕΣ
Οι εκλογές του 1920 προκληθήκαν από έναν συνδυασμό του θανάτου του βασιλιά Αλέξανδρου και της πολιτικής επιλογής του ίδιου του Βενιζέλου, ο οποίος πίστευε ακράδαντα ότι η πρόσφατη υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών θα του εξασφάλιζε έναν εκλογικό θρίαμβο.
Δεν επρόκειτο για εκβιασμό της αντιπολίτευσης, αλλά για μια μοιραία πολιτική εκτίμηση μέσα σε ένα κλίμα βαθιάς κοινωνικής κόπωσης.
Ο καταλύτης: Ο ξαφνικός θάνατος της βασιλιάς Αλέξανδρου για τον οποίο έχουμε αναφερθεί σε προηγούμενες δημοσιεύσεις.
Το γεγονός: Τον Οκτώβριο του 1920, ο νεαρός βασιλιάς Αλέξανδρος πέθανε αναπάντεχα από το δάγκωμα πιθήκου στο Τατόι.
Το συνταγματικό κοινό: Ο θάνατός του δημιούργησε άμεσο ζήτημα ανώτατου άρχοντα, καθώς ο θρόνος έμεινε κενός.
Η σύνδεση με τις εκλογές: Ο Βενιζέλος αναγκάστηκε να προκηρύξει εκλογές, καθώς το πολιτειακό ζήτημα (αν θα επέστρεφε ο εξόριστος Κωνσταντίνος ή αν θα εκλεγόταν νέος βασιλιάς) έπρεπε να λυθεί από την ψήφο του ελληνικού λαού.
Η ψευδαίσθηση της νίκης: Ο Βενιζέλος συνεχίζει από το Παρίσι έχοντας υπογράψει τη Συνθήκη των Σεβρών (τη δημιουργία της «Μεγάλης Ελλάδας»). Πίστευε ότι ο λαός θα τον αντάμειβε θριαμβευτικά στην κάλπη.
Η κόπωση του λαού: Ο Βενιζέλος υποτίμησε την τρομερή εξάντληση των Ελλήνων, οι οποίοι βρίσκονταν σε συνεχή πολεμική κινητοποίηση από το 1912 (Βαλκανικοί Πόλεμοι, Α’ Παγκόσμιος, Μικρά Ασία).
Η παράταση της Βουλής: Κυβερνούσε για χρόνια με τη Βουλή των «Λαζάρων» (του 1915), γεγονός που είχε προκαλέσει έντονη δυσαρέσκεια για αυταρχισμό.
Η αντιπολίτευση παρασύρει τους Έλληνες και ο ρολος του Βασιλια Κωνσταντινου .
Η σχέση της Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως και του Δημητρίου Γούναρη με τον εξόριστο βασιλιά Κωνσταντίνο ήταν αμφίδρομη και βαθιά εξαρτημένη, καθώς ο Κωνσταντίνος αποτελούσε το μοναδικό λαϊκό έρεισμα που μπορούσε να ενώσει την αντιβενιζελική παράταξη και να ανατρέψει τον Βενιζέλο.
Αν και ο Γούναρης ήταν ο πολιτικός εγκέφαλος, ο Κωνσταντίνος ήταν ο απόλυτος «ρυθμιστής» και το σύμβολο της παράταξης.
Ο Κωνσταντίνος ως το Απόλυτο Σύμβολο (Το «Λάβαρο»)
Η ανάγκη για έναν Ηγέτη: Η Ηνωμένη Αντιπολίτευσις ήταν ένα ετερόκλητο μείγμα κομμάτων (από συντηρητικούς έως σοσιαλιστές) με μόνο κοινό σημείο το μίσος για τον Βενιζέλο.
Ο Κωνσταντίνος, από την εξορία του στην Ελβετία, λειτουργούσε ως μυθικό πρόσωπο για τις λαϊκές μάζες, οι οποίες τον ταύτιζαν με την ειρήνη και την αντίσταση στον «αυταρχισμό» του Βενιζέλου.
Ο Γούναρης δεν χρειαζόταν να παίρνει καθημερινές εντολές από τον Κωνσταντίνο, διότι η πολιτική της Αντιπολίτευσης ήταν ήδη πλήρως ευθυγραμμισμένη με την επιθυμία του βασιλιά να επιστρέψει στην Ελλάδα και να πάρει εκδίκηση.
Πώς ο Κωνσταντίνος «Παγίδευσε» τον Γούναρη
Μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου, ο Κωνσταντίνος κατέστησε σαφές μέσω των δικτύων του στην Αθήνα ότι η Αντιπολίτευση έπρεπε να θέσει ως κύριο αίτημα την επιστροφή του.
- Η μυστική αλληλογραφία: Υπήρχε συνεχής επικοινωνία μέσω συνδέσμων και στενών συμβούλων (όπως ο Γεώργιος Στρέιτ). Ο Κωνσταντίνος πίεζε για σκληρή στάση κατά του Βενιζέλου, εγγυώμενος ότι ο ίδιος είχε τον τρόπο να κρατήσει τον στρατό πιστό.
-
- Η Επιρροή των «Ανακτορικών Κύκλων» (Η Καμαρίλα)
Πέρα από τον ίδιο τον Κωνσταντίνο, ο Γούναρης επηρεαζόταν ακραία από το περιβάλλον του βασιλιά (στρατιωτικούς και αυλικούς).
Οι εκκαθαρίσεις στο Στράτευμα: Αυτοί οι κύκλοι επέβαλαν στον Γούναρη την απομάκρυνση των έμπειρων βενιζελικών αξιωματικών (όπως ο Λεωνίδας Παρασκευόπουλος) και την αντικατάστασή τους από φανατικούς βασιλόφρονες (όπως ο Αναστάσιος Παπούλας και αργότερα ο μοιραίος Γεώργιος Χατζηανέστης). Ο Γούναρης υποχώρησε σε αυτές τις πιέσεις για να εξασφαλίσει την εύνοια του Παλατιού.
Ο Γούναρης Όμηρος του Στέμματος
Η αλλαγή στάσης στο Μικρασιατικό: Πριν τις εκλογές, ο Γούναρης υποσχόταν ειρήνη. Μετά την επιστροφή του Κωνσταντίνου, ο βασιλιάς και οι στρατιωτικοί του απαίτησαν τη συνέχιση του πολέμου για να δοξαστεί το Στέμμα.
Ο Γούναρης έγινε ουσιαστικά όμηρος της δημοφιλίας του Κωνσταντίνου.
Ήξερε ότι αν ερχόταν σε ρήξη με τον βασιλιά, η κυβέρνησή του θα κατέρρεε σε μία μέρα. Έτσι, σύρθηκε στην καταστροφική εκστρατεία του Σαγγαρίου, εκτελώντας τις επιθυμίες του Παλατιού για μια «βασιλική νίκη».
Στην πραγματικότητα, ο Κωνσταντίνος δεν χρειαζόταν να διοικεί άμεσα τον Γούναρη· η πολιτική επιβίωση του Γούναρη εξαρτιόταν τόσο πολύ από το όνομα του Κωνσταντίνου, που η Ηνωμένη Αντιπολίτευσις μετατράπηκε τυφλά σε όργανο των ανακτορικών επιδιώξεων.
Η αντιπολίτευση εκμεταλλεύτηκε έξυπνα την πίεση στον κόσμο.
Η αντιπολίτευση (Ηνωμένη Αντιπολίτευσις), υπό τον Δημήτριο Γούναρη, δεν πίεσε εκβιαστικά για εκλογές, αλλά εκμεταλλεύτηκε έξυπνα την πίεση στον κόσμο.
Υποσχέθηκαν άμεση αποστράτευση, επιστροφή των στρατιωτών στα σπίτια τους και τερματισμό του πολέμου στη Μικρά Ασία.
Ο εξόριστος βασιλιάς Κωνσταντίνος μετατράπηκε σε σύμβολο αντιβενιζελισμού και ειρήνης, με αποτέλεσμα ο λαός να τον ψηφίσει μαζικά, θεωρώντας ότι η επιστροφή του θα έφερνε το τέλος του πολέμου.
4. Η «εκδικητική μανία» και η παγίδα του Μετώπου
Μόλις η αντιπολίτευση κέρδισε τις εκλογές και ο Κωνσταντίνος, οι υποσχέσεις Η νέα κυβέρνηση και ο βασιλιάς συνειδητοποίησαν ότι αν αποχωρούσαν από τη Μικρά Ασία, που κατηγορούνταν για προδοσία. Έτσι, συνέχισαν τον πόλεμο με ακόμα μεγαλύτερη ένταση (εκστρατεία Σαγγαρίου) για να αποδείξουν ότι μπορούν να νικήσουν εκεί που ξεκίνησε ο Βενιζέλος.
Αντί για εθνική ενότητα, η νέα ηγεσία προχώρησε σε μαζικές αντικαταστάσεις έμπειρων Βενιζελικών αξιωματικών με βασιλόφρονες (πολλοί εκ των οποίων έλειπαν χρόνια από το μέτωπο), αποδιοργανώνοντας το στράτευμα.
1920 1922 ΟΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ ΜΕΤΑ ΤΙΣ ΕΚΛΟΓΕΣ 1920 ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΥΡΠΟΛΗΣΗ ΤΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ
Η ήττα του Ελευθερίου Βενιζέλου στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 και η επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου ανέτρεψαν τις διπλωματικές ισορροπίες, οδηγώντας στη στρατιωτική κατάρρευση του μετώπου και τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922.
Οι Πολιτικές Εξελίξεις (1920 – 1922)
- Νοέμβριος 1920: Ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές.
- Δεκέμβριος 1920: Δημοψήφισμα και επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου.
- Διπλωματική απομόνωση: Οι Σύμμαχοι (Γαλλία, Αγγλία, Ιταλία) απέσυραν τη στήριξή τους.
- Οικονομική ασφυξία: Διακοπή των συμμαχικών δανείων προς την Ελλάδα.
- Διχασμός: Εκκαθαρίσεις Βενιζελικών αξιωματικών από το στράτευμα.
-
- Οι Στρατιωτικές Εξελίξεις στο Μέτωπο
- Άνοιξη 1921: Αποτυχία των πρώτων ελληνικών επιθέσεων (Εσκί Σεχίρ).
- Ιούλιος 1921: Μεγάλη ελληνική προέλαση και κατάληψη του Κιουτάχειας-Εσκί Σεχίρ.
- Αύγουστος 1921: Εκστρατεία προς την Άγκυρα και μάχη του Σαγγαρίου.
- Ανακοπή προέλασης: Ο ελληνικός στρατός καθηλώνεται λόγω εξάντλησης.
- Χειμώνας 1921-1922: Στασιμότητα, πτώση του ηθικού και ενίσχυση του Κεμάλ.
-
- Η Κατάρρευση και η Καταστροφή (Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1922)
- 13 Αυγούστου 1922: Μεγάλη τουρκική αντεπίθεση (Αφιόν Καραχισάρ).
- Διάσπαση μετώπου: Άτακτη υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων.
- 27 Αυγούστου 1922: Είσοδος των Τούρκων στη Σμύρνη.
- 31 Αυγούστου 1922: Πυρπόληση της Σμύρνης και σφαγή του χριστιανικού πληθυσμού.
- Προσφυγιά: Εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες καταφεύγουν στα νησιά και την ηπειρωτική.
-
Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΣΜΥΡΝΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΖΕΙ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΕΝΟΣ ΟΛΟΚΛΗΡΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΓΚΡΙΣΕΙΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ
Η Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 και η εξόντωση του ελληνισμού της Σμύρνης και της Μικράς Ασίας αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη εθνική τραγωδία.
Συγκριτικά, τα γεγονότα αυτά εξάλειψαν πληθυσμό αντίστοιχο με το ένα τέταρτο έως και ολόκληρο τον πληθυσμό του ελληνικού κράτους την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων.
Η Ελληνική Πραγματικότητα στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913)
Πληθυσμός Παλαιάς Ελλάδας:
Λίγο πριν την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων του 1912, το Ελληνικό Βασίλειο αριθμούσε περίπου 2.600.000 – 2.800.000 κατοίκους.
Μετά τις επιτυχίες των Βαλκανικών Πολέμων και την προσάρτηση νέων εδαφών (Μακεδονία, Ήπειρος, νησιά Αιγαίου), ο πληθυσμός της διευρυμένης Ελλάδας ανήλθε στα 4.700.000 – 4.800.000 άτομα.
Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας (1914-1922)
Στις αρχές του 20ού αιώνα και λίγο πριν αρχίσουν οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και οι διωγμοί του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ελληνισμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία –και ειδικότερα στην ευρύτερη περιοχή της Μικράς Ασίας– υπολογιζόταν από 1.500.000 έως και 2.000.000 ψυχές. Μόνο στη Σμύρνη, ο ελληνικός πληθυσμός αποτελούσε το πολυπληθέστερο στοιχείο της πόλης, αριθμώντας πάνω από 150.000 κατοίκους.
Η Καταστροφή και ο μετέπειτα διωγμός σήμαναν το οριστικό τέλος της χιλιόχρονης παρουσίας. Σχεδόν 1.250.000 Έλληνες εκτοπίστηκαν, προσφυγοποιώντας στην Ελλάδα (αυξάνοντας ξαφνικά τον πληθυσμό της μητροπολιτικής Ελλάδας κατά σχεδόν 25%), ενώ δεκάδες χιλιάδες έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια της καταστροφής της Σμύρνης και στις πορείες θανάτου προς το εσωτερικό της Μ.Ασίας.
ΟΙ ΔΙΩΞΕΙΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΗΝ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΜΑΧΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ
Οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές από τους διωγμούς, τις σφαγές και τις διαδρομές θανάτου (1914–1922) ήταν τρομακτικές, αγγίζοντας συνολικά τους 600.000 νεκρούς:
Ιωνία / Δυτική Μικρά Ασία (Σμύρνη, Αϊδίνι): Υπέστη το τελειωτικό χτύπημα τον Σεπτέμβριο του 1922. Από τον Πληθυσμό περίπου 1.000.000 Ελλήνων της ευρύτερης περιοχής, οι απώλειες σε νεκρούς και αγνουμένους κατά την καταστροφή της Σμύρνης και την υποχώρηση του στρατού ξεπέρασαν το 20% με 25% του τοπικού πληθυσμού.
Πόντος (Τραπεζούντα, Σαμψούντα): Η γενοκτονία των Ποντίων υπήρξε η πιο μεθοδική. Από τους 350.000 – 400.000 Έλληνες του Πόντου, υπολογίζεται ότι χάθηκε πάνω από το 50% (περίπου 210.000–350.000 άνθρωποι) λόγω των εκτοπίσεων στα βάθη της Ανατολίας πριν και κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Ανατολική Θράκη: Αντίθετα με τη Μικρά Ασία, οι Έλληνες της Ανατολικής Θράκης (περίπου 300.000) είχαν μικρό ποσοστό άμεσων απωλειών (κάτω από 5%), καθώς η εκκένωση της περιοχής οργανώθηκε με πολιτική απόφαση μετά την Ανακωχή των Μουδανιών, επιτρέποντάς τους να πάρουν μαζί τους μέρος της κινητής περιουσίας τους.
Καππαδοκία / Εσωτερικό Μικράς Ασίας: Οι απώλειες κυμάνθηκαν στο 15% με 20%, κυρίως λόγω των κακουχιών κατά την αναγκαστική πεζοπορία προς τα λιμάνια της Μεσογείου για την Ανταλλαγή Πληθυσμών το 1923-1924.
Η ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΛΩΖΑΝΗΣ
Η Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάνης το 1923 αποτελεί τη βασική συμφωνία που καθόρισε τα σύνορα της σύγχρονης Τουρκίας. Έθεσε οριστικό τέλος στη Μικρασιατική Εκστρατεία και επικύρωσε τη Σύμβαση Ανταλλαγής Πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
ΤΙ ΠΡΟΕΒΛΕΠΕ Η ΣΥΝΘΗΚΗ
Τοποθέτησε τα σύνορα της σύγχρονης Τουρκίας με την Ελλάδα (στην περιοχή του Έβρου) και τη Συρία, ενώ κατοχύρωσε το καθεστώς των νησιών του Αιγαίου, της Ίμβρου και της Τενέδου.
Επικύρωσε τη υποχρεωτική ανταλλαγή που βασίστηκε στη θρησκεία: πάνω από 1,5 εκατομμύριο Έλληνες Ορθόδοξοι της Μικράς Ασίας υποχρεώθηκαν να μετοικήσουν στην Ελλάδα και περίπου 500.000 Μουσουλμάνοι στην Τουρκία.
Προέβλεψε την προστασία συγκεκριμένων μειονοτήτων, εξαιρώντας από την ανταλλαγή τους Έλληνες της Κωνσταντινουπόλεως, της Ίμβρου και της Τενέδου, καθώς και τους Μουσουλμάνους της Θράκης.
Η ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΛΩΖΑΝΗΣ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΕ ΕΝΑ ΕΓΚΛΗΜΑ
Η κριτική και ο χαρακτηρισμός αυτός αποδίδονται κυρίως στη Σύμβαση Περί Ανταλλαγής Πληθυσμών για τους εξής λόγους:
- Νομιμοποίησε εκ των υστέρων τον ξεριζωμό γηγενών πληθυσμών που κατοικούσαν στη Μικρά Ασία για χιλιάδες χρόνια.
- Οι πληθυσμοί αυτοί είχαν ήδη εκδιωχθεί βίαια λόγω της Μικρασιατικής Καταστροφής και η συνθήκη απλώς σφράγισε την οριστική απώλεια των πατρογονικών τους εστιών.
- Καθιέρωσε το δόγμα της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών με βάση αποκλειστικά το θρήσκευμα και όχι την εθνική συνείδηση, την καταγωγή ή την προσωπική βούληση, πρακτική που σήμερα θα χαρακτηριζόταν παραβίαση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
- Κάλυψε διπλωματικά τις καταστροφές των ελληνικών κοινοτήτων, ουσιαστικά αποδεσμεύοντας την Τουρκία από την ηθική και νομική ευθύνη για τα εγκλήματα πολέμου, τις γενοκτονίες και τις διώξεις των χριστιανικών πληθυσμών που προηγήθηκαν.
