Γράφει ο Σταύρος Π. Καπλάνογλου Γεωπόνος – επιστημονικός σύμβουλος των ΦΥΤΩΡΙΩΝ ΚΑΠΛΑΝΟΓΛΟΥ στην ΚΟΖΑΝΗ:
Τα σαρκοφάγα φυτά είναι μια σπάνια κατηγορία φυτών που παγιδεύουν και τρώνε έντομα για να αναπτυχθούν. με διάφορα υγρά που εκκρίνονται από τον οργανισμό τους, τα διαλύουν απορροφώντας τις διάφορες ουσίες που είναι αναγκαίες για τη δική τους ανάπτυξη.
Καθώς ο αριθμός τους είναι περιορισμένος και απαιτούμενος ιδιαίτερες κλιματολογικές συνθήκες, το είδος αυτό δεν μπορεί να αξιοποιηθεί, από τον άνθρωπο, με σκοπό την αντιμετώπιση προβλημάτων, που περιορίζεται από τα διάφορα έντομα, αλλά, μονάχα, για καλλωπιστικούς σκοπούς, αφού τα φυτά αυτά έχουν εντυπωσιακή εμφάνιση.
Τα σαρκοφάγα είδη ευδοκιμούν, κυρίως, σε τροπικές χώρες, χωρίς να αποκλείεται η ύπαρξή τους στα εύκρατα κλίματα. Όπως είναι και της πατρίδας μας
ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΣΑΡΚΟΦΑΓΑ ΦΥΤΑ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ;
— SILENE ( Silene italica ))
Στο όρος Μπούρινο, στο Μεσιανό νερό, μια απομονωμένη κοιλάδα, έχουν καταγραφεί πάνω από 500 είδη φυτών, μερικά από τα οποία είναι μοναδικά στον κόσμο. Ανάμεσά τους βρίσκονται και 2 φυτά, τα οποία έχουν χαρακτηριστεί ως σαρκοφάγα.
Το πρώτο, δεν ήταν άλλο από το Silene, φυτό είχε χαρακτηριστεί ως σαρκοφάγο,
Η Silene italica (Σιληνή η ιταλική) είναι πολυετές ποώδες φυτό της οικογένειας των Καρυοφυλλοειδών (Caryophyllaceae) με πλούσια παρουσία στη νότια Ευρώπη και την Ελλάδα. Χαρακτηρίζεται από τα λευκά ή κιτρινωπά της άνθη και τα μακριά, τριχωτά της φύλλα.
PINGKUIKOYLA (-Pinguicula crystallina subsp. hirtiflora )
— Το δεύτερο είναι το Πιγκουΐκούλα-Pinguicula crystallina subsp. hirtiflora — Πινγκουικούλα η κοινή (Common butterwort) . Το Πιγκουΐκουλα θεωρείται και το μοναδικό εντομοφάγο, αυτοφυές φυτό, που βρίσκουμε στον Όλυμπο.
Τα φύλλα του φυτού είναι ανοιχτά πράσινα και σχηματίζουν ρόδακα, στη βάση του.
Είναι λιπαρά και κολλώδη( από το λατινικό pinguis=λιπαρός) και εκκρίνουν ένα πεπτικό υγρό, που εγκλωβίζει όποιον έντομο επικαθήσει επάνω τους.
Τα άνθη είναι ιώδη, με λευκή ζώνη προς το κέντρο.
Στον Όλυμπο βρίσκεται σε χαράδρες, δίπλα σε ρέματα, στα 300- 1400 μ. Στο Βούρινο της Κοζάνης βρέθηκε φυτό του ίδιου είδους και θεωρείται αυτοφυές.
Στη Δυτική Μακεδονία εντοπίστηκε και στη Βασιλίτσα, το Γράμμο, την Τύμφη και στα Σμόλικα.
Η παρουσία του φυτού, μέχρι στιγμής, στην Ελλάδα έχει καταγραφεί και σε άλλα μέρη. .
Τα ενδιαιτήματα στα οποία βρίσκουμε το φυτό είναι ασβεστολιθικοί βράχοι, υδροβιότοποι, οφιόλιθοι και από 200 έως 1900 μέτρα υψόμετρο. Είναι είδος της Κ. και Ν. Ιταλίας και της Βαλκανικής χερσονήσου.
ALDROVANDA (Aldrovanda vesiculosa )
Στις Πρέσπες απαντάται το σπάνιο υδρόβιο σαρκοφάγο φυτό Aldrovanda vesiculosa (Αλδρόβαντα η φουσκωτή). Πρόκειται για ένα μικροσκοπικό φυτό χωρίς ρίζες που επιπλέει στο νερό και παγιδεύει μικρά ένυδρα έντομα, το οποίο εμφανίζεται στην Ελλάδα αποκλειστικά στον υγροβιότοπο των Πρεσπών Η Aldrovanda vesiculosa, γνωστή και ως το «νερόφιδο» ή «τέρας της Πρέσπας», έχει τα εξής χαρακτηριστικά:
- Τύπος φυτού: Είναι ένα μικρό, σαρκοφάγο πλευστόφυτο χωρίς ρίζες.
- Σπανιότητα: Είναι το μοναδικό εν ζωή είδος ενός προϊστορικού γένους, που εμφανίζεται στην Ελλάδα αποκλειστικά στη λίμνη Μικρή Πρέσπα.
- Παγίδευση: Διαθέτει μικρές, ενεργητικά κινούμενες «σακουλίτσες» (παγίδες) που κλείνουν ακαριαία όταν μικρά υδρόβια έντομα τις αγγίξουν.
DROSERA ( Drosera rotundifolia )
Τυπικό σαρκοφάγο με κολλώδη φύλλα, τα γνήσια είδη δροσέρας Drosera rotundifolia και Drosera anglica απαντώνται στο στο όρος Βόρας που απλώνεται γεωγραφικά στο βόρειο τμήμα του νομού Πέλλας και φτάνει μέχρι τα όρια του νομού Φλώρινας *Η Δροσέρα (Drosera) παγιδεύει το θήραμα της με τα κολλώδη πλοκάμια της και το κλείνει μέσα τους .
ΤΡΟΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΣΥΛΛΗΨΗ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ
Ανάλογα με το είδος του σαρκοφάγου φυτού, υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι, τους οποίους χρησιμοποιούν αυτά τα φυτά, για να πιάνουν τη λεία τους. Μερικά παραδείγματα είναι τα παρακάτω:
- Προσκόλληση Παγίδευση, μέσω προσκόλλησης, κατά την οποία τα φύλλα των σαρκοφάγων φυτών είναι γεμάτα, με αδένες, που εκκρίνουν μία κολλώδη βλέννα, ικανή, για να κολλήσουν πάνω της μικρά ζώα.
- Παγίδευση ανάμεσα σε 2 φύλλα. Αυτός είναι ένας μηχανισμός, που χρησιμοποιεί ταχείες κινήσεις φύλλων. Τα φύλλα σχηματίζουν δύο λοβούς, στην επιφάνεια των οποίων υπάρχουν ευαίσθητα τριχίδια, που πυροδοτούν την παγίδευση, όταν τα έντομα έρθουν σε επαφή με αυτά.
- Παγίδευση σε φύλλα που σχηματίζουν σωλήνα. Τα φύλλα σχηματίζουν δομή σωλήνα, που περιέχει πεπτικά ένζυμα . Τα έντομα προσελκύονται, καθώς ψάχνουν για νέκταρ προς το στόμιο, γλιστρούν κατά μήκος της ολισθηρής εσωτερικής επιφάνειας του φυτού, από όπου εμποδίζεται η διαφυγή τους. Τα πεπτικά ένζυμα καταστρέφουν το θήραμα, μετατρέποντάς το σε απορροφήσιμη μορφή για το φυτό.
- Προσέλκυση θυμάτων σε χώρο με τριχίδια. Προσελκύουν το θήραμα και εξαναγκάζουν την είσοδό του προς ένα πεπτικό όργανο, μέσω ενός συστήματος,με εσωτερικά κατευθυνόμενα τριχίδια, μετατρέποντάς το σε μία μάζα όπου το θήραμα πέπτεται και απορροφάται . Το θήραμα είναι εύκολο να εισέλθει στο φυτό, αλλά η έξοδος από αυτό, είτε είναι δύσκολο να βρεθεί, είτε παρεμποδίζεται από τα στραμμένα προς τα μέσα τριχίδια του φυτού.
- Απορρόφηση από κύστεις. Παγίδευση μέσω αναρρόφησης , η οποία παρουσιάζει τη μορφή κύστεων, που προκύπτουν από τα φύλλα. Οι κύστες αντλούν ιόντα από το εσωτερικό τους. Το νερό ακολουθεί την όσμωση, δημιουργώντας μερικό κενό μέσα στην κύστη. Μικρά ζώα που έρχονται σε επαφή με τις ευαίσθητες τρίχες κοντά στο στόμιο του φυτού απορροφώνται μέσα στην κύστη και στην συνέχεια πέπτονται.
Η παρουσία αυτών των εντυπωσιακών θηρευτών της χλωρίδας στα βουνά και τους υγρότοπους της Μακεδονίας δεν είναι απλώς ένα εξωτικό αξιοθέατο, αλλά ένας πολύτιμος κρίκος της βιοποικιλότητάς μας. Απορροφώντας ζωικούς οργανισμούς, αυτά τα φυτά παίζουν τον δικό τους σιωπηλό ρόλο στην οικολογική ισορροπία των φτωχών σε θρεπτικά συστατικά εδαφών. Η προστασία των βιοτόπων τους στην ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου και της Βόρειας Ελλάδας είναι μονόδρομος για τη διατήρηση αυτού του ζωντανού βοτανικού θαύματος.
Καμουφλαρισμένα μέσα στη φύση, με κολλώδεις σταγόνες που λαμπυρίζουν ή παγίδες έτοιμες να κλείσουν σε κλάσματα δευτερολέπτου, τα σαρκοφάγα φυτά προκαλούν δέος. Η αφομοίωση των εντομολογικών τους θυμάτων δεν είναι απλά μια θηριωδία, αλλά μια ευφυής βοτανική λύση. Μας υπενθυμίζουν ότι η φύση γνωρίζει πάντα τον τρόπο να επιβιώνει, μετατρέποντας την αδυναμία του εδάφους στο απόλυτο πλεονέκτημα του κυνηγού
