Ο σεισμός του 1995 κατέστρεψε πολλούς ναούς της περιοχής Κοζάνης και Γρεβενών. Κάποιοι εξ αυτών ήταν σημαντικά μνημεία. Αρκετά μνημεία είχαν επίσης καταστραφεί μαζικά και τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών το 1943 και κατά τις συγκρούσεις του Εμφυλίου στα τέλη της δεκαετίας του ’40.
Αντιθέτως, είναι αξιοσημείωτο ότι οι Οθωμανοί κατά την οπισθοχώρησή τους το 1912, μπορεί να εκτέλεσαν κάποιους ομήρους της υψηλής κοινωνίας των Σερβίων, αλλά δεν κατέστρεψαν τίποτα. Ούτε καν τη γέφυρα του Αλιάκμονα.
Το θεωρούμε σαν δεδομένο, αλλά δεν πρέπει. Τα στρατεύματα που οπισθοχωρούν συνήθως καταστρέφουν και αφήνουν καμένη γη. Η Κοζάνη, τα Σέρβια, τα Γρεβενά και η Σιάτιστα δεν είχαν την ατυχία των Σερρών που πυρολύθηκαν από τους Βουλγάρους το 1913, ούτε της Μαγνησίας και του Κατσαμπά που πυρολύθηκαν από τον Ελληνικό στρατό το 1922. Τα μνημεία της Κοζάνης χρωστάνε τη σωτηρία τους στους αλβανικής καταγωγής Οθωμανούς στρατιωτικούς Χασάν Ταχσίν πασά και Μουνίρ Μπέη που αντιτάχθηκαν στην πρόταση καταστροφής της πόλης από τον Τούρκο Ομέρ. Βέβαια, οι Οθωμανοί, και συγκεκριμένα τα απλήρωτα Αλβανικά στρατιωτικά σώματα, προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές στη Δυτική Μακεδονία κατά τη διάρκεια και λίγο μετά τα Ορλωφικά (1768-1770).
Το μοναστήρι καταστράφηκε λίγο πριν το 1775, μάλλον κατά την άναρχη κατάσταση που επικρατούσε στον Ελλαδικό χώρο μετά τα Ορλωφικά. Το καθολικό επέζησε, με τις τοιχογραφίες του να έχουν πολλούς ξιφισμούς. (Πηγή φωτογραφίας: https://citymaps.gr/ekklesia/kozane/buzantinos-naos-agiou-demetriou-aianes/)
Η κοιλάδα του μέσου ρου του Αλιάκμονα, δεν είναι ιδιαίτερα σεισμογόνα περιοχή, ούτε υφίσταται τις εκτεταμένες πλημμύρες που κατά καιρούς πλήττουν τη Θεσσαλία. Φαίνεται λοιπόν, πως από το 1770 και μέχρι σήμερα, με εξαίρεση τον σεισμό του 1995 και τη δόλια δεκαετία του 1940, όσα μνημεία καταστράφηκαν στην περιοχή Κοζάνης-Γρεβενών καταστράφηκαν μεμονωμένα. Είτε από πυρκαγιά είτε από φυσική φθορά και εγκατάλειψη. Μέσα σε ναούς της κοιλάδας χτισμένους τον 19ο και 20ο αιώνα, βρίσκει κανείς τέμπλα και εικόνες παλιότερων εποχών από την κτίση των ναών.
Όχι σε μεγάλη πυκνότητα, αλλά σε εντυπωσιακά μεγαλύτερη από ότι σε άλλες περιοχές. Αυτό σημαίνει πως πολλοί ναοί κατέρρεαν αργά και «φυσικά» δίνοντας στους κατοίκους της κοιλάδας την ευχέρεια να μεταφέρουν τα λατρευτικά αντικείμενα από τους παλιούς ναούς στους νέους, πριν οι πρώτοι καταρρεύσουν, καούν ή πλημμυρίσουν. Το ίδιο ισχύει και με τις οικίες.
Μοναδική εξαίρεση στα παραπάνω φαίνεται να αποτελεί η περιοχή των Καμβουνίων. Χαρακτηριστικό των οικισμών της περιοχής είναι ότι έχουνε κεντρικούς ναούς χτισμένους αμέσως μετά το 1854. Π.χ. ο Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Λαζαράδες (1857), ο Ι.Ν. Αγίου Νικολάου Λιβαδερού (1858), αλλά και το προηγούμενο κτίσμα της μονής Ζιδανίου.
Ο λόγος; Από τον Μεταξά μέχρι τη Λούζιανη (Ελάτη), αλλά και πιο πέρα, στα Κουπατσαροχώρια των Γρεβενών, οι Χασιώτες συμμετείχαν στη λεγόμενη εξέγερση του Ζιάκα το 1854, εκμεταλλευόμενοι τη ρευστή κατάσταση που έφερε ο Κριμαϊκός πόλεμος. Έτσι υπέστησαν την καταστολή Τούρκων με πυρπόληση των Λαζαράδων, του Λιβαδερού, της μονής Ζιδανίου, της Πάδης και άλλων οικισμών. Οι Οθωμανοί δεν πείραξαν σε τέτοιο βαθμό τους κατοίκους των χαμηλότερων περιοχών της κοιλάδας, δίπλα από την Κοζάνη και τα Σέρβια αφού οι κάτοικοι εκεί φοβήθηκαν και δεν ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του Ζιάκα.
Μόλις 28 χρόνια μετά την εξέγερση, δηλαδή το 1872, γράφει ο Γουναρόπουλος στα Κοζανικά στην Πανδώρα:
«…Εγγὺς τῆς πόλεως τὸ χωρίον Αὐλαὶ μετὰ 90 οἰκιῶν Ἑλλήνων, ῥάχοβον, μετὰ 30 οἰκιῶν Ἑλλήνων. Καλδάδαις μετὰ 8 οἰκ., Δέλινον, μετὰ 30, Μεταξὰ, μετὰ 60 οἰκιῶν Ἑλλήνων ἐπαναστάντων τὸ 1854 κατὰ τῶν Τούρκων, σύνορον τῶν ἐπαρχιῶν Σερβίων καὶ Ἐλασσῶνος. Πάδη, μετὰ15 οἰκ. Ἑλλήνων ἐπαναστάντων. Μόκρον, μετὰ 80 οἰκ. Ἑλλήνων ἐπαναστάντων· διὸ οἱ Τοῦρκοι ἔκαυσαν τὸν αὐτόθι ναὸν τῆς Παναγίας…»
«Ζιντάν, ήτοι εἱρκτή τουρκιστί, μετά 10 οἰκ. ἐπαναστάντων τὸ 1854. Διὰ οἱ Τοῦρκοι κατέστρεψαν τὸν αὐτόθι ναὸν τῆς θαυματουργοῦ Παναγίας…»
Από την Παναγιά του Τριγωνικού και την Αγιακοίμηση του Φρουρίου (1738), μέχρι το μοναστήρι της Βουνάσιας και την Παναγιά της Ελάτης, στην Πάδη, στους Λαζαράδες, στα χωριά του ξερόβαλτου και στο Ζιδάνι, η Θεοτόκος φαίνεται να ήταν το κύριο πρόσωπο λατρείας στα Καμβούνια, με τον κεντρικό ναό του οικισμού αφιερωμένο στο πρόσωπό της. Το αμέσως επόμενο σε δημοφιλία γυναικείο πρόσωπο λατρείας είναι αναμφισβήτητα η Αγία Παρασκευή.
Η κοιλάδα του Αλιάκμονα βρίθει από ναούς και ξωκκλήσια της Αγίας Παρασκευής. Λόγω του ονόματός της θεωρείται «η Αγία του Πάθους». Έτσι, σε αντίθεση με τη Θεοτόκο, συνήθη πάτρωνα ενοριακών ναών, στην Αγία Παρασκευή συνήθως αφιερώνανε τους κοιμητηριακούς ναούς. Άλλες φορές πάλι, χτίζανε ξωκκλήσια της δίπλα σε πηγές, και την ταυτίζανε με την Ζωοδόχο Πηγή, και την Παρασκευή της Διακαινησίμου.
Στις μεγάλες καταστροφές των Ορλωφικών, του 1854, και της δεκαετίας του 1940, οι κοιμητηριακοί ναοί και τα ξωκκλήσια στάθηκαν πιο τυχερά από τους κεντρικούς ενοριακούς ναούς των οικισμών και τα καθολικά, τα οποία είχαν την τύχη με τους οικισμούς και τα μοναστήρια όπου καταστράφηκαν από τους κατακτητές. Βρίσκουμε ξωκκλήσια χτισμένα και αγιογραφημένα πριν από το 1770.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Αγία Παρασκευή στη Βογγόπετρα (Πάδη), χτισμένη το 1726. Ό ίδιος ο οικισμός όπως και ο κεντρικός ενοριακός ναός του δεν υφίστανται. Καταστράφηκαν το 1943 και οι κάτοικοι σκόρπισαν στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Κάποιοι από αυτούς που κατέφυγαν στους γειτονικούς οικισμούς, όπως το Τρανόβαλτο, κι από εκεί κατάφεραν με το μεράκι τους να κρατήσουν όρθιο το ξωκκλήσι.
Εντύπωση προκαλεί πως στο Τρανόβαλτο έχει χτιστεί επίσης το 1726 ένα πανομοιότυπο ξωκκλήσι της Αγίας Παρασκευής, ενώ ένα τρίτο ξωκκλήσι αφιερωμένο στην Αγία Παρασκευή είναι κτισμένο στην Ελάτη, επίσης από το 1726.
To 1726 έχει επίσης χτιστεί ο μεγάλος ναός της Αγίας Παρασκευής στο κεφαλοχώρι του Χαλικίου στο όρος Λάκμο. Ίσως η ίδια χρονολογία κτίσης με τα ξωκκλήσια των Καμβουνίων να αποτελεί σύμπτωση. Σύμπτωση όμως αποκλείεται να αποτελεί η κτίση των τριών κοιμητηριακών ξωκκλησιών της Αγίας Παρασκευής στα Καμβούνια το ίδιο έτος. Ίσως το 1726, ή το προηγούμενο ή προ προηγούμενο έτος, να σημάδεψε τα Καμβούνια, όπως τα σημάδεψε το 1854 και το 1943.
Συνέβαινε συχνά κατά το παρελθόν, οι άνθρωποι να χτίζουν ναούς αμέσως μετά από ένα κακό συμβάν. Όχι απαραίτητα για πρακτικούς λόγους, όπως η απώλεια λατρευτικού χώρου, αλλά για εξαγνισμό, μνημόσυνο ή ευχαριστήριο. Χαρακτηριστική είναι η αναστήλωση του ξωκκλησιού του Αγίου Αθανασίου από τους Ανωκωμίτες δυο χρόνια μετά τον εμπρησμό του οικισμού τους από τους ΠΑΟτζήδες. Ή η οικοδόμηση του ναού Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, καθώς και του κωδωνοστασίου του Αγίου Νικολάου από τους Κοζανίτες το 1855. Δηλαδή αμέσως μετά την αποχώρηση των Τουρκικών στρατευμάτων που διέρχονταν από την πόλη τυραννώντας τους κατοίκους και μολύνοντάς τους με χολέρα, στα πλαίσια της καταστολής της εξέγερσης του Ζιάκα σε Χάσια και Καμβούνια.
Ας αφήσουμε την φαντασία μας να υποθέσει. Πάντα υπό την επιφύλαξη ότι αυτό μπορεί να οδηγήσει σε πλάνη. Ας τολμήσουμε να υποθέσουμε πως υπήρχαν κι άλλα ξωκκλήσια της Αγίας Παρασκευής χτισμένα το 1726 στα Καμβούνια, κι ότι απλά δεν κατάφεραν να επιβιώσουν ως τις μέρες μας. Το να θεωρούμε τα μνημεία δεδομένα είναι επίσης πλάνη. Ίσως κάτι πολύ κακό να έγινε το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1720 στα Καμβούνια, κι ενδεχομένως νοτιότερα, στην ορεινή Θεσσαλία. Καμία εξέγερση και καταστολή της δεν αναφέρεται αυτήν την περίοδο σε αυτή την ευρύτερη περιοχή. Ίσως κάτι άλλο, εξίσου τρομαχτικό, από το οποίο όσοι γλίτωσαν απέδωσαν την σωτηρία τους στην Αγία Παρασκευή. Αυτό όμως είναι μια μεγάλη υπόθεση και μια άλλη ιστορία…
Ίσως στο μέλλον δοθεί κάποια ασφαλής απάντηση. Ίσως με την ανάπτυξη της τεχνολογίας περισσότερα στοιχεία έρθουν στο φως και φωτίσουν πολλές άγνωστες πτυχές του άγνωστου παρελθόντος του 18ου αιώνα στα Καμβούνια και στη Βουνάσια. Φτάνει τα μνημεία να αντέξουν και να περάσουν την πληροφορία τους στις επόμενες γενιές. Κάτι, που δεν είναι δεδομένο.
Νίκος Σταμκόπουλος
25 Μαΐου 2026
