Του Σταύρου Π. Καπλάνογλου Συγγραφέα -Ιστορικού ερευνητή:
Στην σημερινή δημοσίευση αντί ης εισαγωγής θα ήθελα να αναφερθώ στην δημιουργία του κολάζ φωτογραφιών που την συνοδεύει.
Εκμεταλλευόμενοι την νέα τεχνολογία και έχοντας στα χεριά μας σπάνιες ασπρόμαυρες φωτογραφίες θελήσαμε να αναβιώσαμε φωτογραφικά για πρώτη φορά τον ιστορικό αυτό δρόμο που πρώτος δέχθηκε το προνόμιο να ενταχθεί το ελεύθερο Ελληνικό κράτος στις 4.40 της 11ης Οκτωβρίου στην πόλη της Κοζάνης .
Τις επεξεργαστήκαμε καλλιτεχνικά και τι επιχρωματίσαμε .
Με την αναβίωση φιλοδοξούμε να δώσουμε την εικόνα που για πρώτη φορά αντίκρισαν οι οπλίτες και οι αξιωματικοί που πολέμησαν και νίκησαν στον Σαραντάπορο , απελευθέρωσαν τα Σερβία και στις 11 Οκτωβρίου μπήκαν στην πόλη της Κοζάνης δίνοντας και σε αυτή την δυνατότητα να λέγεται πόλη Ελληνική. .
Το κολαζ περιλαμβάνει 10 φωτογραφίες οι 8 από αυτές είναι αριθμημένες και δείχνουν τμήματα αυτού του δρόμου,της πλατείας 28ης Οκτωβρίου της αρχής της οδού Πλ. Μελά και το Καμπαναριό . Οι άλλες 2 δείχνουν την Κοζάνη όπως ήταν το 1912 με φωτογραφία κατά τα φαινόμενα τραβηγμένη από την θέση Τζαμάρα ή την Πλ. Συντάγματος , Η δεύτερη φωτογραφία είναι από την υποδοχή των Κοζανιτών του τότε βασιλιά Γεωργίου του Α’ που επισκέφθηκε στις 14/10/1912 την Ελληνική ποια Κοζάνη.
Προσθέσαμε δε και ένα σκαρίφημα σχεδίου του δρόμου τοποθετώντας και τις θέσεις των φωτογραφιών με αριθμούς που υπάρχουν και στις επεξεργασμένες φωτογραφίες.
*Οι φωτογραφίες
1. Η είσοδος του Ελληνικού στρατού στην πόλη της Κοζάνης.
2. Η διασταύρωση των σημερινών δρόμων 11ης Οκτωβρίου και Θερμοπυλών με την πλατεία Αριστοτέλους από οπού ξεκινούσε η πόλη, μέχρι αυτό σημείο, υπήρχαν καλλιεργημένοι αγροί και ελάχιστες κατοικίες.
3. Η διασταύρωση της οδού Αρχέλαου και του τέλος της σημερινής οδού 11ης Οκτωβρίου (Δυτικό άκρο του κτιρίου του ΟΤΕ .) έως την διασταύρωση της οδού Σαρανταπόρου , όπου βρίσκεται και το ξενοδοχείο Αλιάκμων .Το κομμάτι αυτού του δρόμου σήμερα είναι η οδός Ελ. Βενιζέλου.
4. Δείχνει την οδό Ε. Βενιζέλου από την οδό Σαρανταπόρου έως την διασταύρωση της οδού Παγούνη
5. Δείχνει την οδό Βενιζέλου από την οδό Παγούνη έως το κάτω μέρος της πλατείας 28ης Οκτωβρίου.
6. Είναι τα Χασαπλία (κρεαταγορά ) που υπήρχε έως την χρονική περίοδο που γκρεμίστηκε για δημιουργηθεί το κτίριο που είχε εγκατασταθεί η βιβλιοθήκη βρισκόταν στο Δυτική πλευρά της σημερινής πλατείας 28ης Οκτωβρίου..
7. Είναι η αρχή της οδού Π. Μελά ,απέναντι και νοτιοανατολικά του σημερινού δημαρχείου .
8. Το καμπαναριό του 1912 σε επαφή από την ανατολική πλευρά με το τότε δημαρχείο
Οι φωτογραφίες που τοποθετήσαμε στο κολάζ θα τοποθετηθούν μαζί και με άλλες από άλλα σημεία της πόλης στο υπό εκδοσή βιβλίο με με τον τίτλο <<ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΚΟΖΑΝΗΣ (από το 1398-έως το 1967 μ.Χ. ) >> που φιλοδοξούμε να κυκλοφορήσει σύντομα κει θα είναι η συνεχεία του πρώτου βιβλίου που ήδη κυκλοφορεί με τον τίτλο
<< ΤΥΡΙΣΣΑ ΣΤΑ ΗΧΝΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΟΖΑΝΗΣ (1600 π.Χ. 395 μ.Χ. ) >>
11/10 /1912 ΗΜΕΡΑ ΠΕΜΠΤΗ
Εν αντιθέσει με τα Σέρβια, η Κοζάνη εγκαταλείφθηκε από τους Τούρκους αμαχητί. Πανικόβλητος ο κύριος όγκος της τούρκικης φρουράς της πόλης εγκατέλειπε τα όπλα, αρπάζοντας ψωμιά, τρόφιμα και κρέατα από φούρνους, μαγαζιά και κρεοπωλεία, σπάζοντας τις πόρτες τους.
Μετά τη μάχη του Σαρανταπόρου, στις 9 Οκτωβρίου 1912, το τουρκικό επιτελείο συνεδρίασε και αποφάσισε να εγκαταλείψει την Κοζάνη.
Κάποιος αξιωματικός του επιτελείου πρότεινε το βομβαρδισμό και την πυρπόληση της πόλης, όμως την καταστροφή απέτρεψε ο συγκρατημένος Τούρκος Αρχιστράτηγος Ταχσίν πασάς, έχοντας με το μέρος του και τον αλβανικής καταγωγής Μουτίρ μπέη.
Οι Τούρκοι υπάλληλοι διατάχτηκαν να παραλάβουν τα αρχεία τους και ο κύριος όγκος του στρατού, όσος ήταν ακόμα συνταγμένος κινήθηκε προς τη Βέροια. Μόνο δύο τάγματα του στρατού σχεδόν διαλυμένα έφυγαν άτακτα προς τα Καϊλάρια (την Πτολεμαΐδα) και ανασυντάχτηκαν έξω από το χωριό Περδίκας με την φρουρά των Καϊλαρίων.
Στο μεταξύ οι Κοζανίτες έτρεξαν στους τούρκικους στρατώνες κι άρπαξαν όπλα, πυρομαχικά, τρόφιμα, φάρμακα κι ό,τι άλλο υπήρχε μέσα σʼ αυτές.
Από όλες τις γειτονιές κατέβηκαν οπλισμένοι κάτοικοι στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο κέντρο της πόλης και τοποθέτησαν στο καμπαναριό τη γαλανόλευκη και το σταυρό της ορθοδοξίας.
ΟΙ ΚΟΖΑΝΙΤΕΣ ΠΑΝΗΓΥΡΊΖΟΥΝ ΜΕ ΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ ΤΟΥ ΙΠΠΙΚΟΥ
Εκείνη την ώρα εμφανίστηκε ο πρώτος ιππέας, «πρόσκοπος ανιχνευτής» από το Νότο, την πλευρά του Τζιτζελέρ (Πετρανά) και δέχτηκε τους ασπασμούς των συγκινημένων πολιτών.
*Η δουλεία πέντε αιώνων είχε υποχωρήσει.
Οι μέχρι εκείνη τη στιγμή υπόδουλοι Κοζανίτες με τα όπλα που κατείχαν, τρελοί από χαρά και αγαλλίαση τράνταζαν την ατμόσφαιρα από τους πυροβολισμούς τους.
Ο στρατός, το ιππικό, διέκοψε προς στιγμή την πορεία του, νομίζοντας ότι πρόκειται για μάχη που διεξάγονταν μέσα στην πόλη, μεταξύ πληθυσμού και εχθρού.
Όταν όμως βεβαιώθηκε από τον ανιχνευτή του για τις εκδηλώσεις χαράς των κατοίκων, ο επικεφαλής της Ιλαρχίας του Ιππικού Στρατηγός Σούτσος, διέταξε βραδεία εκκίνηση της φάλαγγας προς την πόλη. Ενώ οι καμπάνες ηχούσαν χαρμόσυνα, ο λαός δεν άργησε να βρεθεί στην έξοδο της πόλης με τα βλέμματα προσηλωμένα στο μέρος απ’ όπου θα έφταναν οι ελευθερωτές.
Μόλις οι Κοζανίτες αντίκρισαν τους στρατιώτες καβαλάρηδες ξέσπασαν σε ζητωκραυγές και σε παρατεταμένα χειροκροτήματα.
*Το φέσι, το αιώνιο σήμα της σκλαβιάς, ξεσχίστηκε από το ενθουσιασμένο πλήθος και πετάχτηκε στο δρόμο για να ποδοπατηθεί από τα άλογα του ένδοξου Ελληνικού ιππικού.
Όλες αυτές οι σκηνές εξελίχτηκαν στις 11 Οκτωβρίου 1912, 5 η ώρα το απόγευμα κατά μήκος της οδού από τον σημερνό κόμβο Θεσσαλονίκης-Αθηνών μέχρι την είσοδο της πόλης, σημερινό κτίριο τεχνικού Ο.Τ.Ε., που από τότε ονομάστηκε οδός 11ης ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ
*4.40 μ.μ, ένας Έλληνας καβαλάρης που προχωρούσε στο δρόμο εμφανίζεται ως πρόσκοπος ανιχνευτής.
Πριν οι Τούρκοι στρατιώτες διαρρεύσουν προς το δρόμο που οδηγούσε στο Μοναστήρι, στις 4.40 μ.μ, ένας Έλληνας καβαλάρης που προχωρούσε στο δρόμο εμφανίζεται ως πρόσκοπος ανιχνευτής και δέχεται τους ασπασμούς και τις αγκαλιές (περιπτύξεις) των πολιτών, οι οποίοι ήταν αλλόφρονες από τη συγκίνηση και τη χαρά· οι κάτοικοι, μέσα σε κωδωνοκρουσίες, συνεχείς πυροβολισμούς, και ακράτητο ενθουσιασμό, καταπλημμυρίζουν ακαριαία την αμαξιτή οδό προς τα Σέρβια, από την οποία εισέρχονται με περήφανο, χαρμόσυνο και ελαφρύ καλπασμό πρώτα ένα τμήμα προσκόπων ιππέων με επικεφαλής τον ανθυπίλαρχο Στάικο και έπειτα μια ημιταξιαρχία ιππικού υπό τους Σούτσο και Πιερράκο Μαυρομιχάλη, Παπαφλέσσα, Πηχεώνα, Παπά και άλλους.
* Ο πρώτος Έλληνας στρατιώτης & η κ. Στεργιαννή
Ο πρώτος Έλληνας στρατιώτης, ένας ιππέας, έφθασε στην Κοζάνη, το απόγευμα της 11/10/1912. Στο σημείο που διασταυρώνεται η οδός 11ης Οκτωβρίου με το σημερινό δρόμο Δημητρίου Παγούνη, ανάμεσα στον κόσμο, περιμένει και μια Κοζανίτισσα νοικοκυρά.
Είναι η Στεργιανή Θ. Χασάπη, που κατοικούσε εκεί κοντά. Κρατά κάτι στα χέρια της. Μόλις βλέπει τον Έλληνα φαντάρο, τον πλησιάζει, τον σταματά και τον τυλίγει με την Ελληνική Σημαία που κρατούσε.
Δακρυσμένος και με τη Σημαία στους ώμους του, o ελευθερωτής, ακολούθησε το δρόμο, για τον προορισμό του στο κέντρο της πόλης.
* «Παππού, ήρθε το Ελληνικό».
Μετά την είσοδο του ιππικού, ο λαός ύστερα από τρικούβερτο γλέντι, γύρισε στα σπίτια του διαβιβάζοντας το ευχάριστο γεγονός στους γέρους της γειτονιάς με τη φράση: «Παππού, ήρθε το Ελληνικό».
Οι γέροι με συγκίνηση και δάκρυα σταυροκοποιούνταν και απαντούσαν: «Τώρα ας πεθάνουμε».
* Οι στιγμές του ενθουσιασμού
Οι στιγμές του ενθουσιασμού του πλήθους, αλλά και των στρατιωτών που δάκρυζαν από συγκίνηση στη θέα των δακρυσμένων από χαρά υπόδουλων, που απολάμβαναν την ελευθερία, παραμένουν απερίγραπτες.
ο φέσι είναι κάτι που οι Κοζανίτες ανέχονταν υποχρεωτικά.
Έτσι μόλις έφθασε ο Ελληνικός Στρατός και ποδοπατήθηκαν τα φέσια, ο καθένας φόρεσε στο κεφάλι του ότι ήταν δυνατόν να βρει, αρκεί να ήταν κάτι Ελληνικό.
Ο Θωμάς Δαβόρας φορούσε την ημέρα της απελευθερώσεως, ένα παιδικό ναυτικό καπέλο, επάνω στο οποίο ήταν γραμμένη η λέξη ΑΒΕΡΩΦ.
* Η υποδοχή του Ελληνικού Στρατού
Έξω από το εμπορικό κατάστημα του Νικολάου Κωνσταντίνου, μαζί με το πλήθος που ενθουσιασμένο υποδέχεται τον Ελληνικό Στρατό, βρίσκεται και η προχωρημένης ηλικίας Ευαγγελία Λ. Τσιτσελίκη, μητέρα των δικηγόρων Κώστα και Γιάννη Τσιτσελίκη.
Είναι ντυμένη με την ενδυμασία της εποχής, ντόπια φορέματα και στο κεφάλι το φέσι. Ένας στρατιώτης βγαίνει από τη γραμμή του, την πλησιάζει, την αγκαλιάζει και της λέει: «Πολλά χιλιόμετρα έκανα, να έλθω ως εδώ.
Ξέρεις γιατί; Για να μη φοράς αυτό στο κεφάλι σου». Βγάζει το φέσι από το κεφάλι της Κοζανίτισας και της το δίνει στο χέρι.
*Πετάξαν τα φέσια και έβαλαν ρεπούμπλικες
Στο σπίτι της ηλικιωμένης Βασιλικής Δ. Δελιβάνη (70 ετών) έχουν συγκεντρωθεί συγγενικά της πρόσωπα.
Πήγαν να την επισκεφθούν, να την συγχαρούν για τη λευτεριά. Όταν άκουσε να συζητούν και να λεν ότι τα φέσια ανήκουν στο παρελθόν η σπιτονοικορυρά σηκώθηκε και κατευθύνθηκε στο κελάρι του σπιτιού. Σε ένα ντουλάπι είχε φυλαγμένες τέσσερις ρεπούμπλικες .
Είχε γιους που έλειπαν στο εξωτερικό, όταν ερχόταν στην Κοζάνη, φορούσαν καπέλα ευρωπαϊκά και όταν έφευγαν υποχρεωτικά φορούσαν φέσι. Εκείνη την εποχή κανένας δεν κυκλοφορούσε ασκεπής.
Η μητέρα τους φύλαγε τα καπέλα που άφηναν. Τώρα τα μοίρασε στους συγγενείς της. Όταν ο γιος της Νικόλας ήλθε στο σπίτι και πήγε στο ντουλάπι δεν βρήκε καπέλο για τον εαυτό του. Στον ενθουσιασμό της η μητέρα τον είχε ξεχάσει!
*Οι προύχοντες που υποδέχθηκαν τον στρατό.
Το «ελληνικό» μπήκε στην Κοζάνη στις 11 Οκτωβρίου 1912, όταν Μητροπολίτης της πόλης ήταν ο Φώτιος, Δήμαρχος ο Νικόλαος Αρμενούλης και Γυμνασιάρχης ο Παναγιώτης Λιούφης.
11/10/1912 ΑΝΑΣΤΑΤΩΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΗΤΤΗΜΕΝΩΝ ΛΙΓΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΙΣΟΔΟ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ.
Κι ενώ μετά το μεσημέρι της Πέμπτης 11 Οκτωβρίου τα πλήθη ήταν έτοιμα να ξεχυθούν στους δρόμους με αλαλαγμούς, μεταδίδεται ξαφνικά η είδηση ότι τουρκικός στρατός από τα νότια προελαύνει προς την πόλη· η είδηση αποδείχθηκε αληθινή και πράγματι δυο τάγματα οθωμανικού στρατού, όχι πλήρη και σε αξιοθρήνητη κατάσταση, έφτασαν πανικόβλητα στην Κοζάνη, μετά από μάχη κοντά στους Λαζαράδες, δεν σταμάτησαν όμως καθόλου και αναχώρησαν προς τα βόρεια, διαλυόμενα εν τω μεταξύ λόγω της λιποταξίας πολλών στρατιωτών.
Τα σώματα αυτά τάχθηκαν ως δεξιά οπισθοφυλακή του τουρκικού μετώπου, αλλά διαλύθηκαν, μετά από βίαιη επίθεση της Ε’ Ελληνικής Μεραρχίας και τράπηκαν σε φυγή.
12 Οκτωβρίου 1912 ΔΟΞΟΛΟΓΙΑ ΣΤΟΝ ΑΓ,ΝΙΚΟΛΑΟ
Την επόμενη μέρα 12 Οκτωβρίου 1912 με πανηγυρική όψη η πόλη γεμάτη σημαίες υποδέχτηκε τμήματα των Μεραρχιών και το υπόλοιπο της ταξιαρχίας του ιππικού καθώς και τον Αρχιστράτηγο Διάδοχο Κωνσταντίνο.
Μόλις έφτασε ο Αρχιστράτηγος έγινε δοξολογία και το επιτελείο του στρατού εγκαταστάθηκε στα γραφεία της Μητρόπολης
Οι δημοτικές και κοινοτικές αρχές με τον Μητροπολίτη και το Δήμαρχο συγχάρηκαν τους ελευθερωτές και τους οδήγησαν στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου, όπου έγινε δοξολογία.
ΠΑΡΕΔΟΣΑΝ ΤΑ ΞΙΦΗ ΣΤΕΛΕΧΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΩΝΩΝ
Στο Δημαρχείο παρέδωσαν τα ξίφη ο αρχίατρος Χουσείν, ο αρχιφαρμακοποιός Πιναρδάκης Κρης, χριστιανός και κάποιος Άραβας αξιωματικός.
Ελήφθη μέριμνα για τους 57 Τούρκους τραυματίες από τους οποίους κάποιοι ήταν αξιωματικοί.
Την επόμενη μέρα 12 Οκτωβρίου 1912 με πανηγυρική όψη η πόλη γεμάτη σημαίες υποδέχτηκε τμήματα των Μεραρχιών και το υπόλοιπο της ταξιαρχίας του ιππικού καθώς και τον Αρχιστράτηγο Διάδοχο Κωνσταντίνο.
–Ο Αρχιστράτηγος του Ελληνικοί στρατοί εγκαθιστώνται στην Μητρόπολη
Μόλις έφτασε ο Αρχιστράτηγος έγινε δοξολογία και το επιτελείο του στρατού εγκαταστάθηκε στα γραφεία της Μητρόπολης.
14/10 /1912
ΗΜΕΡΑ ΚΥΡΙΑΚΗ ΦΘΑΝΕΙ ΣΤΗΝ ΚΟΖΑΝΗ Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ
Την Κυριακή 14 Οκτωβρίου έφτασε στην Κοζάνη και ο Έλληνας βασιλιάς Γεώργιος που φιλοξενήθηκε στο σπίτι του Κωνσταντίνου Δρίζη, που ήταν στο κέντρο της πόλης μαζί με την ακολουθία του.
Από εκεί έδωσε διαταγή μια μικρή δύναμη να απελευθερώσει τα Καϊλάρια και ο υπόλοιπος στρατός να κινηθεί προς Βέροια και Θεσσαλονίκη που κινδύνευε πλέον από τον Βουλγαρικό στρατό, που με ραγδαία προέλαση είχε φθάσει μέχρι τον Αξιό ποταμό, που ευτυχώς είχε κατεβάσει πολύ νερό πλημμυρίζοντας τον κάμπο και είχε ανακόψει την πορεία του.
Την Κυριακή 14 Οκτωβρίου έφτασε στην Κοζάνη και ο Έλληνας βασιλιάς Γεώργιος που φιλοξενήθηκε στο σπίτι του Κωνσταντίνου Δρίζη, που ήταν στο κέντρο της πόλης μαζί με την ακολουθία του.
Από εκεί έδωσε διαταγή μια μικρή δύναμη να απελευθερώσει τα Καϊλάρια και ο υπόλοιπος στρατός να κινηθεί προς Βέροια και Θεσσαλονίκη που κινδύνευε πλέον από τον Βουλγαρικό στρατό, που με ραγδαία προέλαση είχε φθάσει μέχρι τον Αξιό ποταμό, που ευτυχώς είχε κατεβάσει πολύ νερό πλημμυρίζοντας τον κάμπο και είχε ανακόψει την πορεία του.
ΠΡΟΣΩΠΑ ΠΟΥ ΟΡΓΑΝΩΣΑΝ ΤΗΝ ΥΠΟΔΟΧΗ
Το «ελληνικό» μπήκε στην Κοζάνη στις 11 Οκτωβρίου 1912, όταν Μητροπολίτης της πόλης ήταν ο Φώτιος, Δήμαρχος ο Νικόλαος Αρμενούλης και Γυμνασιάρχης ο Παναγιώτης Λιούφης.
Η Κοζάνη έγινε τότε και τυπικά ελληνική, πεντακόσια σχεδόν χρόνια μετά την ίδρυσή της. Στην πραγματικότητα πάντοτε ήταν ελληνική πόλη σε όλη της την ιστορική πορεία στην Τουρκοκρατία.
Σαν επαρχία ανήκε στην μητέρα του Σουλτάνου, ήταν δηλαδή η πόλη μαλικιανές και οι εκάστοτε άρχοντες της με τους κατάλληλους χειρισμούς και χρήματα των πλούσιων Κοζανιτών εμπόρων από την ξενιτιά, είχαν αποκτήσει πολλά προνόμια
Έτσι, όταν ήταν μητροπολίτης ο Φώτιος Μανιάτης, δήμαρχος ο Νικόλαος Αρμενούλης και γυμνασιάρχης ο Παναγιώτης Λιούφης, η πόλη είδε το φως της ελευθερίας μετά από δουλεία 520 περίπου ετών και πέτυχε την ποθητή ένωση με την μητέρα Ελλάδα, διατηρώντας σ’ όλες τις προηγούμενες γενιές άσβεστο τον πόθο της γλυκειάς αυτής ψύχωσης και της ελπίδας, την οποία επιτέλους ευτύχησε να την δει να πραγματοποιείται.
ΠΡΟΣΩΡΙΗ ΕΔΡΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ Η ΚΟΖΑΝΗ
( Προσωρινός νομάρχης Αργυρόπουλος Περικλής )
Τρεις ήμερες μετά την κατάληψη της Κοζάνης και μια μετά την επίσκεψη του βασιλιά Γεωργίου το υπουργείο Στρατιωτικών στις 15/10/1912 η Κοζάνη ορίζεται προσωρινή έδρα των πολιτικών άρχων των απελευθερωμένων χωρών και την ίδια μέρα ο νομάρχης της Λάρισας Περικλής Αργυρόπουλος διορίζεται νομάρχης Κοζάνης που πολύ γρήγορα ΣΤΙς 24/10 θα αντικατασταθεί από τον Χωματιανο.
Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο άσκησε διοίκηση από τις 19 Οκτωβρίου
1912 ο Γεώργιος Χωματιανός, ως ανώτερος διοικητικός επίτροπος Κοζάνης.
Στον νομό Κοζάνης διορίστηκαν, επίσης, ως διοικητικοί επίτροποι οι:
Αχιλλέας Μάντζαρης στα Σέρβια,
Αναστάσιος Ζαβιτσάνος στα
Γρεβενά, Σπύρος Βασιλείου
στην Ελασσόνα και
Κουσίδης στην Ανασέλιτσα.
Στην επαρχία Καϊλαρίων διορίστηκε ο Γεώργιος Μόδης,
Ο νομός Κοζάνης το 1912 είχε 171.540 κατοίκους, εκ των οποίων οι 126.820 ήταν Έλληνες και οι 44.720 μουσουλμάνοι· οι μουσουλμάνοι αποτελούσαν την πλειονότητα μόνο στην επαρχία Κοζάνη
Παρατηρήθηκε μείωση του πληθυσμού του νομού αμέσως μετά τις πολεμικές συγκρούσεις των Βαλκανικών πολέμων ,ο λόγος ήταν
ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΕΔΡΑ Η ΚΟΖΑΝΗ 24/10/1919
Λίγο ύστερα, αφού εγκαταστάθηκαν οριστικά πολιτικές και 24/10 Διοικητικές αρχές, επανέλαβε κανονικά τα έργα της υπό το Ελληνικό Συνταγματικό Πολίτευμα.
Η πόλη ορίστηκε έδρα Νομαρχίας και ορισμένες επαρχίες που υπάγονταν σε αυτήν αποτέλεσαν τον νομό Κοζάνης. Πρώτος δε Νομάρχης τοποθετήθηκε ο Γεώργιος Χωματιανός.
<< ………………… Η διοίκησης, ασκώντας παράλληλα νομοθετική εξουσία και εκδίδοντας πράξεις νομοθετικού περιεχομένου.
Σε γενικές γραμμές ο Ρακτιβάν,εφαρμόζοντας τις διατάξεις του διεθνούς δικαίου και της Σύμβασης της Χάγης του 1907, διατήρησε την υφιστάμενη διοικητική διαίρεση και την οθωμανική νομοθεσία, με κάποιες εξαιρέσεις.
Ο τρόπος διοίκησης των απελευθερωμένων περιοχών παγιώθηκε νομικά με τον νόμο 4134 του Φεβρουαρίου του 1913 «περί διοικήσεως των στρατιωτικώς κατεχομένων χωρών», ο οποίος εισήγαγε ένα αποκεντρωμένο διοικητικό σύστημα με επικεφαλής τον Γενικό Διοικητή.
Όσον αφορά τη διοικητική διαίρεση της Μακεδονίας, με διαταγή του Ρακτιβάν στις 26 Νοεμ. 1912 συγκροτήθηκαν οι νομοί Θεσσαλονίκης, Κοζάνης και Δυτικής Μακεδονίας.
Ο νομός Κοζάνης αποτελούνταν από τους πρώην καζάδες
Ελασσόνας,
Σερβίων,
Κοζάνης,
Γρεβενών και
Ανασέλιτσας (Βοΐου), ενώ ο καζάς Καϊλαρίων (Εορδαίας) εντάχθηκε στον νομό Δυτικής Μακεδονίας, όπως και «το υπόλοιπον της καταλαμβανομένης χώρας», οι περιοχές δηλαδή Φλώρινας και Καστοριάς, αφού οι εχθροπραξίες ακόμη συνεχίζονταν.
Πρόκειται για την πρώτη διοικητική πράξη καθορισμού των ορίων του ελεύθερου νομού Κοζάνης. ( Απόσπασμα «ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΙΣ Ν. ΚΟΖΑΝΗΣ» )
ΟΙ ΛΟΓΟΙ ΟΡΙΣΜΟΥ ΕΔΡΑΣ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ Η ΚΟΖΑΝΗ
Στην Κοζάνη όπως είδαμε λίγο πριν από την έναρξη του Α Βαλκανικοί πόλεμου είχαν δημιουργηθεί μεγάλες στρατιωτικές εγκαταστάσεις και είχε μεταφερθεί το κέντρο της Ανασελίτσας (Νεάπολη Κοζάνης έχοντας δημιουργηθεί και μικρή νοσοκομειακή μονάδα.
Η Κοζάνη είναι η μεγαλύτερη πόλη του νομού, έχει κατά τον Χωματιανό 11000 κάτοικους,η Σιάτιστα 8000 , τα Σερβία 4000 ο Βελβενδός 3960 και τα Γρεβενά 3920
Είναι έδρα της Μητρόπολης Σερβίων και Κοζάνης
Στην συνεχεία η αναχώρηση του Μουσουλμανικού πληθυσμού προς την
Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς και η μετανάστευση του χριστιανικού στην Αμερική μείωσαν τους προαναφερθείτε πληθυσμούς.
ΧΩΜΑΤΙΑΝΟΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΣ
Ο Γεώργιος Χωματιανός, τμηματάρχης του Υπουργείου Εσωτερικών, θεωρείται ο πρώτος νομάρχης (ανώτερος διοικητικός επίτροπος) της ελεύθερης Κοζάνης μετά την απελευθέρωσή της από τον οθωμανικό ζυγό κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους.
Ανέλαβε καθήκοντα αμέσως μετά την είσοδο του ελληνικού στρατού στην Κοζάνη το 1912.
Αν και προηγήθηκαν για λίγες μέρες οι Αργυρόπουλος και Αγγελόπουλος, ο Γεώργιος Χωματιανός ήταν αυτός που ορίστηκε ανώτερος διοικητικός επίτροπος (ουσιαστικά νομάρχης) της ελεύθερης περιοχής. Στον Γ. Χωματιανό αποδίδεται η σύνταξη «Γενικής Επισκόπησης Νομού Κοζάνης», μιας σημαντικής διοικητικής έκθεσης για την κατάσταση της περιοχής αμέσως μετά την απελευθέρωση.
Ο Χωματιανος ανώτερος διοικητικός επίτροπος Κοζάνης.
καταγόταν από γνωστή οικογένεια της Κέας, διορίστηκε στο Υπ.
Εσωτερικών το 1899 ως γραφεύς α΄ τάξεως, έχοντας λάβει πτυχίο πανεπιστημίου.
Με την επανάσταση του 1909 υπηρέτησε ως νομάρχης και αργότερα επανήλθε στο Υπ. Εσωτερικών ως τμηματάρχης του Υγειονομικού Τμήματος, αναμορφώνοντας την Υγειονομική Υπηρεσία.
Ένα από τα καθήκοντα του Χωματιανού ήταν και η συγκέντρωση
διάφορων στατιστικών στοιχείων για την περιοχή αρμοδιότητάς του,
που ήταν αναγκαία, για να ασκηθεί η διοίκηση και τα οποία ζητούσε
συνεχώς με σχετικές εγκυκλίους του ο Γενικός Διοικητής Μακεδονίας
Ρακτιβάν.
Ο Χωματιανός ήταν και ο πιο κατάλληλος άνθρωπος για τη
συγκέντρωση στατιστικών, αφού ήταν ο διευθυντής της Υπηρεσίας Απογραφής, η οποία διενήργησε τη γενική απογραφή του πληθυσμού του Ελληνικού Βασιλείου το 1907 και επιμελήθηκε την έκδοση των αποτελεσμάτων της το 1909.18 Έτσι, ο Χωματιανός συνέταξε στις 25 Φεβρ. 1913
Έκθεση για τον νομό Κοζάνης με τον τίτλο «Γενική επισκόπησις νομού Κοζάνης», την οποία διαβίβασε στον Ρακτιβάν.
ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΕΘΕΛΟΝΤΩΝ
Στις πρώτες ήμερες μετά την απελευθέρωση της πόλης ο δήμαρχος της Κοζάνης Αρμενούλης βγάζει μια προκήρυξη που την δίνει σε ένα κήρυκα που περνά από μια γειτονιά στην άλλη και κάνει έκλυση στον πατριωτισμό των Κοζανιτων ζητώντας να δημιουργηθεί<<Λόχος Κοζανιτών >> θα διοικούν αξιωματικοί του στρατού και παρακαλεί όλους όσους μπορούν να πάρουν όπλο να πάνε στην δημαρχείο και να γραφτούν όσοι μπορούν περισσότεροι ως εθελοντές.
Και αυτό γιατί ξέρουν τον τόπο και θα μπορέσουν να συγκρατήσουν εύκολα τους τούρκικους πληθυσμούς των γύρω χωρίων που θα έμπαιναν στον πειρασμό να ξεσηκωθούν
Έτσι ο Ελληνικός στρατός θα μπορούσε να προχωρήσει αλλιώς ήταν υποχρεωμένος να αφήσει ομάδα στρατιωτών που δεν ξέρει μάλιστα τον τόπο. ,
Έτσι οι Κοζανίτες θα έχουν την άμεση ευκαιρία να αρχίσουν να πληρώνουν στην Ελλάδα το χρέος ευγνωμοσύνης που δημιούργησε γι’ αυτούς η απελευθέρωση τους .
Μέσα σε 2 ώρες από την έναρξη της καταγραφής των εθελοντών γράφτηκαν συμπληρώνοντας ένα δελτίο 200 άτομα νεαρής κυρίως ηλικίας , χωρίς να λείψουν και άνδρες μεγαλύτερης ηλικίας, τους δόθηκε ένα τουφέκι τύπου μαουζερ ,πυρομαχικά και ξιφολόγχη. Σε λίγες ήμερες θα τους δίναν και στολές από τα λάφυρα που πήρε ο στρατός στις πρώτες μάχες που έγιναν στην Ελασσόνα.
Θα έβαζαν μόνο ένα περιβραχιόνιο που θα έγραφε Κοζάνη με γαλάζια γράμματα. Το φέσι θα το έκαναν σαν το πηλήκιο των αστυνομικών σχίζοντας στην μια πλευρά και ένα λευκό σταυρό .
Αυτή η ενέργεια του δημάρχου και της ανταπόκρισης που υπήρχε από τους Κοζανίτες καταγράφηκε σε μια από τις πρώτες ανταποκρίσεις ενός Γάλλου δημοσιογράφου τον Οκτώβριο του 1912 σε γαλλική εφημερίδα και την μετάφραση έκανε ο φιλόλογος καθηγητής της Εμπορικής σχολής και μετέπειτα διατέλεσε Διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη) που είχε και αυτός καταγωγή από την Κοζανη. Ο. Βασίλειος, Δ, Φόρης στα Ελιμειακά το 1988
