Στην προηγούμενη δημοσίευση αναφερθήκαμε στο Χόρμοβο της Ηπείρου που υπήρξε μια από τις προγονικές εστίες των Κοζανιτών.
Πρωταγωνιστής για την έλευση των Χορμοβιτών ήταν ο ιερέας του Χορμόβου Παπαγκίκας μαζί με τον γιο του Γεώργιο που μετά την εγκατάσταση στην Κόζιανη, έγινε και αυτός ιερέας, που λόγω της δραστηριότητος του , του απονεμηθεί από το Πατριαρχείο ο τίτλος του Σακελλαρίου .
Ο τίτλος αυτός έγινε επίθετο σε όλους τους απόγονους όπως και στον ίδιο (Παπαγιώργης Σακελλάρης )
Στην Κόζιανη ο Παπαγιώργης κατασκεύασε το δικό του άνετο σπίτι , για την οικογένεια του .
Η οικογένεια ανέδειξε πολλές προσωπικότητες στην διάρκεια των 3 αιώνων που επέζησε η πρώτη κατοικία που κατασκεύασε ο Παπαγιώργης το 1670 (το αρχοντικό το Σακελλάριδων .( το σπίτι της γιατρού΄ς ) όπως έμεινε να αποκαλείται από τους Κοζανίτες ,φυσικά και με κάποιες επεκτάσεις η ανακαινίσεις που έπρεπε να γίνουν στο πέρασμα των χρόνων .
ΤΟ ΑΡΧΟΝΤΙΚΟ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΔΩΝ
Το αρχοντικό αυτό, που χτίστηκε το 1670, στεγάζοντας αρκετές γενιές της οικογένειας επί τρεις ολόκληρους αιώνες., αποτελούσε ένα σημαντικό δείγμα αστικής μακεδονικής αρχιτεκτονικής και είχε ιδιαίτερη σημασία λόγω του ρόλου του στην ιστορία και τον πολιτισμό της Κοζάνης.
Το Αρχοντικό του Σακελλάρη, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους , ήταν ένα από τα σημαντικά αρχοντικά της Κοζάνης, που χτίστηκαν σε μια περίοδο που η πόλη είχε αποκτήσει προνόμια, όπως η απαγόρευση διέλευσης και εγκατάστασης Τούρκων στρατιωτών.
Αυτό συνέβαλε στην ανάπτυξη μιας αμιγώς Χριστιανικής πόλης και στην ανάδειξη σημαντικών οικογενειών όπως οι Σακελλάριοι.
Το αρχοντικό του Σακελλάρη στην Κοζάνη δεν ήταν απλά ένα κτίριο, αλλά ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας και του πολιτισμού της πόλης, που συνδέεται με την οικογένεια Σακελλάριου και τον Ελληνικό Διαφωτισμό.
–Προσωπικές εμπειρίες από το αρχοντικό.
Έχω προσωπικές εμπειρίες από τον εξωτερικό χώρο αυτού του σπιτιού (αυλή) που απέκτησα από την ηλικία των 10 ετών μέχρι που έφυγα από την Κοζάνη για τη Θεσσαλονίκη στα 18 μου για σπουδές στο πανεπιστήμιο, καθώς κατά τη διάρκεια μεγάλου μέρους αυτής της περιόδου από τον Μάρτιο κάθε έτους μέχρι τον Οκτώβριο που γινόταν ο νιάμερος,περίοδο που ο πατέρας μου εξασκούσε το επάγγελμα του πλανοδίου παγωτατζή , περνούσα μέσα από την αυλή του που είχε 2 πύλες, η μία ήταν στη σημερινή οδό Ιπποκράτους που τότε έφτανε στην νότια πύλη και ήταν αδιέξοδο, και η άλλη πύλη βρισκόταν στην οδό Κωνσταντίνου Παλαιολόγου που βρισκόταν στη βόρεια πλευρά του αρχοντικού.
Ο λόγος που περνούσα από εκεί ήταν η μετάβαση μου στο παντοπωλείο των αδελφών Ταρτάρα που ήταν δυτικά της γνωστής ταβέρνας που είχε ο ξάδερφος τους, επειδή ήταν οι μόνοι προμηθευτές χωνιών παγωτού για όλη την Κοζάνη.
Ο πατέρας μου δεν ήταν μόνον πωλητής του παγωτού .αλλά το παρασκεύαζε ο ίδιος και αυτό ήθελε αρκετό χρόνο.
Έτσι όντας ο μεγαλύτερος από τα 6 παιδιά του , είχα αναλάβει την υποχρέωση να κάνω τις απαραίτητες αγορές, σε είδη φυσικά που φυσικά μπορούσα να κάνω και το επέτρεπε η ηλικία μου .
Η απόσταση από το σπίτι μας μέχρι το σημείο που βρισκόταν το παντοπωλείο των αδερφών Τάρταρα ήταν περίπου 800 μέτρα και περνώντας από την αυλή του αρχοντικού γλίτωνα χρόνο και, φυσικά, κόπο.
Την πρώτη φορά το έκανα με κάποιο φόβο, αλλά κανείς δεν με πρόσεξε, το ίδιο συνέβη και τη δεύτερη φορά, οπότε μου έγινε συνήθεια. Φυσικά, δεν γνώριζα την ιστορία του ή ότι ήταν ένα από τα παλαιότερα σπίτια που υπήρχαν εκείνη την εποχή στην Κοζάνη, Το σπίτι αυτό βρισκόταν στην οδό Ιπποκράτους 9 .
Ένα δρόμο που έπαψε να είναι αδιέξοδος μετά την διάνοιξη του δρόμου το 1964 που τον συνέδεσε με την οδό Κ. Παλαιολογου και την οδό Σιακαβάρα καταλαμβάνοντας την μισή αυλή του αρχοντικού. Και φυσικά η ονομασία του δρόμου που δόθηκε δεν ήταν καθόλου τυχαία. Ο Ιπποκράτης με το φίδι του είναι το σύμβολο της ιατρικής παγκοσμίως στο όνομα του οποίοι δίνουν τον όρκο του όλοι οι γιατροί,στο αρχοντικό των Σακελλάριδων , εκτός από τον Γεώργιο Σακελλάρη και την γυναικά του Μυτίω που προσέφεραν ιατρικές υπηρεσίες στους Κοζανίτες πέρασαν και άλλοι γιατροί εξ αγχιστείας συγγενείς και όχι μόνον όπως ο .Μεγδάνης και ο Καρακάσης που ήταν οι συμπέθεροι του Γεωργίου από την πρώτη και την δεύτερη γυναίκα του.
Κατά την τακτική διέλευση μου από την αυλή του αρχοντικού, μου είχαν κάνει εντύπωση οι δυο μεγάλες πόρτες που ήταν ξύλινες με μεγάλα διακοσμητικά καρφιά που αμπάρωναν από πίσω με ένα μεγάλο σίδερο ,οι 2 πτέρυγες του σπιτιού που η μια μου φαινόταν πολύ παλιά και η άλλη πολύ νεότερη και βεβαίως τα μεγάλα δένδρα τις αυλής που τα φύλλα τους είχαν μια άσχημη μυρωδιά .
Σε μια δημοσίευση της κόρης μου της Μάρθας που ακολούθησε το επάγγελμα μου το 2020 για τα φυτά που είχαν στους αγρούς και τις αυλές τους παλιότερα οι Κοζανίτες , ζήτησε την βοήθεια μου ,θυμήθηκα τα βρωμόδενδρα που βρισκόταν στην αυλή του αρχοντικού ,τους αύλανθους όπως είναι η ονομασία τους της μίλησα για αυτά τα δένδρα και έγραψε :
<<—Παλαιότερα, η οδός Ιπποκράτους στην Κοζάνη κατέληγε σε αδιέξοδο, όπου βρισκόταν ένα ιστορικό σπίτι το σπίτι του Παπαγκίκα που έκτισε περίπου 1650 .Αργότερα, θα μείνει σε αυτό ο γιατρός και φιλόσοφος Σακελλάρης, ενώ μετά θα περάσει στην ιδιοκτησία της οικογενείας Διάφα και μετά, στην οικογένεια Πασχαλίδη. Το 1970 κατεδαφίστηκε και στη θέση του ξεφύτρωσε μια άκομψη πολυκατοικία. Στην αυλή του παλαιού σπιτιού είχε κάποια ψηλά δένδρα,που η μυρωδιά των φύλλων του ήταν αποκρουστική και γι’αυτό οι Κοζανίτες τα ονόμαζαν βρωμόδενδρα. Το γκρέμισμα του σπιτιού εξαφάνισε τα δένδρα αυτά. Πώς βρέθηκε σε αυτή την αυλή και πότε είναι άγνωστο —Σήμερα, στην Κοζάνη το βρίσκουμε σε εγκαταλελειμμένες αυλές ή οικόπεδα όπου ξεφυτρώνουν από παντού δένδρα, που προέρχονται από ένα και μοναδικό δένδρο αείλανθου, που κάποτε υπήρχε σε αυτό το οικόπεδο ή δίπλα από αυτό >>.
Συνδυάζοντας τις φαρμακευτικές ιδιότητες του αείλανθου με το γεγονός ότι ο Γεώργιος Σακκελάρης και η σύζυγός του Μύτιω έμειναν στο σπίτι για πολλά χρόνια, προσφέροντας ιατρικές υπηρεσίες στους κατοίκους της Κοζάνης (εξ ου και το αρχοντικό ονομαζόταν και σπίτι της γιατρού’ς για πολλά χρόνια), δεν αποκλείεται να το διατήρησαν για να αντιμετωπίσουν προβλήματα που υπήρχαν, καθώς ο Αείλανθος χρησιμοποιούνταν παραδοσιακά για θεραπευτικούς σκοπούς, για τις αντιελμινθικές, στυπτικές και τονωτικές του ιδιότητες. Πιο συγκεκριμένα, τα μέρη του φυτού που έχουν χρησιμοποιηθεί για τις θεραπευτικές τους ιδιότητες, καθώς τα φύλλα του Αίλανθου χρησιμοποιούνταν στο παρελθόν για τις πικρο-τονωτικές, αντιελμινθικές και στυπτικές τους ιδιότητες. Και ο φλοιός: για τη θεραπεία της σμηγματορροϊκής δερματίτιδας και της ψώρας. Ασθένειες που παλαιότερα μάστιζαν τα φτωχότερα στρώματα της κοινωνίας.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ
Ο κ . Βασίλειος Β Πασχαλίδη στο βιβλίο του με τίτλο << Το Αρχοντικό των Σακελλάριων στην Κοζάνη 1670-1977», που εκδόθηκε από τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Κοζάνης το 1999 , εξετάζει την ιστορία του αρχοντικού της οικογένειας Σακελλάριου στην Κοζάνη από το 1670 έως το 1977 και δίνει μια εξαιρετική και πλήρη περιγραφή του κτιρίου.
Επίσης στο έγκυρο περιοδικό << Αρχαιολογία και Τέχνη >> έχει δημοσιεύσει ένα πολύ διαφωτιστικό άρθρο με σχεδία του αρχοντικού και των διάφορων τμημάτων του.
Θα προσπαθήσουμε να δώσουμε μια μικρή περίληψη για την κατασκευή του πρώτου κτιρίου που έγινε πριν 350 χρόνια περίπου από τον Παπαγιώργη , αλλά και για τις παρεμβάσεις και τις προσθήκες που έγιναν από τους απογόνους του .
Φυσικά κύριος οδηγός μας θα είναι οι δημοσιεύσεις του κ. Βασίλη Πασχαλίδη.
–Η εικόνα του κτιρίου
Το πρώτο κτίριο ήταν ένα απλό διώροφο κτίριο με χαγιάτι και τετράγωνη στέγη που στηριζόταν σε ξύλινους πυλώνες.
( Το χαγιάτι στα παλιά σπίτια ήταν ένας ημιυπαίθριος χώρος, συνήθως προέκταση του εσωτερικού, που χρησιμοποιούνταν ως χώρος υποδοχής, ή ξεκούρασης Ήταν συχνά τοποθετημένο στην μεσημβρινή πλευρά του σπιτιού και μπορούσε να είναι είτε ανοιχτό είτε κλειστό με τζάμια ή άλλα υλικά )
Το κτίριο ήταν κατασκευασμένο από λαξευτή πετρά σε ισόνομη λιθοδομή , ένα σύστημα δόμησης όπου οι τοίχοι κατασκευάζονται από ορθογώνιους λίθους ή πλίνθους, τοποθετημένους σε οριζόντιες στρώσεις με ομοιόμορφο ύψος. Αυτό σημαίνει ότι κάθε στρώση έχει το ίδιο ύψος με τις υπόλοιπες, δημιουργώντας μια ομοιόμορφη και τακτοποιημένη επιφάνεια .
*Ο όροφος αποτελείται από 2 οντάδες ανάμεσα στους οποίους μεσολαβούσε ένας βοηθητικός χώρος,
Οι τρεις χώροι επικοινωνούσαν με το ηλιόλουστο δωμάτιο μέσω ενός ανοίγματος διακοσμημένου με ξύλινη θωράκιση.
*Στο ισόγειο υπήρχαν ο χειμερινός οντάς, κάτω όροφος που χρησίμευε ως αποθήκη τροφίμων και η κουζίνα.
*Οι οντάδες ήταν τυπικά δωμάτια των σπιτιών της εποχής, καλυμμένα με ξύλινο δάπεδο, είχαν στη μία πλευρά ένα τζάκι και την άλλη την μεσάνδρα με τα ρούχα και τα κλινοσκεπάσματα.
*Η μεσάνδρα ήταν ξύλινη ντουλάπα που καλύπτει τη μια πλευρά του δωματίου σε παραδοσιακά σπίτια.
*Το τζάκι στο αρχοντικό ήταν διαφορετικό από άλλα τζάκια της Κοζάνης, ήταν μια καθαρή ορθογώνια κατασκευή με έντονες προεξοχές και πλούσια διακοσμητικά στοιχεία. Το κύριο υλικό κατασκευής που χρησιμοποιήθηκε ήταν ο σοβάς, ο οποίος με το λευκό στοιχείο στη μέση του τοίχου του πηγαδιού.
Υπήρχε δε ένα θολωτό υπόγειο από πελεκητή πέτρα.
* Υλικό κατασκευής
Το κτίριο ήταν πέτρινο .
Η ακατέργαστη πέτρα είχε μεταφερθεί από τα γύρω βουνά , για τις γωνίες της οικοδομής η πέτρα ήταν πιο σκληρή. που και αυτή είχε λαξευτεί παίρνοντας ορθογώνιο σχήμα.
* Οι εξωτερικοί τοίχοι είχαν πάχος 0,80 -1,μέτρο οι δε εσωτερικοί μεσότοιχοι ήταν ποιο ελαφράς κατασκευής και είχαν γίνει με την τεχνική του << μπαγδαδότοιχου. >>
Το μπαγδατί αποτελείται από ξύλινο σκελετό με κατακόρυφα και οριζόντια στοιχεία. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η κατασκευή είναι αρκετά απλή, δηλαδή υπάρχουν μόνο κατακόρυφη ορθοστάτες, με πιθανή ύπαρξη ενός οριζόντιου ξύλινου κεντρικού ξύλου, το οποίο διακόπτει τους ορθοστάτες περίπου στη μέση.
Ωστόσο, είχε δημιουργηθεί στο κέντρο ένα άνοιγμα -το οποίο διέθετε ξύλινο αυτούσιο, βαμμένο περίγραμμα- ενδιαμέσως δύο ορθοστατών και κάτω του οριζόντιου ξύλου. Στη συνέχεια, καλάμια καρφώνονται στους ορθοστάτες, ενώ το κενό ανάμεσα των παραπάνω καλύπτεται από χώμα. Στο τέλος η κατασκευή αυτή βαφόταν .
*Τα δάπεδα των ισογείων και των υπογείων ήταν κατασκευασμένα από ένα παχύ στρώμα καλοπιεσμένου κίτρινου χώματος. Στα κύρια δωμάτια, μεγάλες επίπεδες πλάκες τοποθετούνταν πάνω σε αυτό το δάπεδο,
* Τα δωμάτια του ισογείου και του ορόφου ήταν καλυμμένα με ξύλινα δάπεδα.
Το ξύλο προερχόταν από βελανιδιές που ήταν κοινές στην περιοχή
Τα δωμάτια φωτίζονταν από μεγάλες λάμπες λαδιού που κρέμονταν από την οροφή.
* Η κρυψώνα & το <Φαρμακουργείο >>
Υπήρχε μια ειδική κρυψώνα στο κτίριο σε έναν τυφλό και δυσπρόσιτο χώρο στο ισόγειο. Η πρόσβαση σε αυτόν τον χώρο γινόταν μέσω μιας σκάλας με μυστική καταπακτή που ξεκινούσε από τη μικρή κουζίνα.
Με την εγκατάσταση του γιατρού Γεωργίου Σακελλάρη και συνεχεία από την <<γιατρίνα>> Μυτίω ένα μεγάλο εξωτερικό δωμάτιο χρησίμευε ως χώρος εξέτασης των ασθενών και εργαστήριο παρασκευής των φαρμάκων (Φαρμακουργείο )
* Η αυλή
Έχουμε ήδη μιλήσει για την αυλή, μεταφέροντας και προσωπική εμπειρία.
Η ύπαρξη δύο εισόδων με μεγάλες πόρτες που μπορούσαν να κλείσουν από μέσα με σιδερένιες ράβδους στο αρχοντικό Παπαγκίκα δεν ήταν μοναδική σε σπίτια που χτίστηκαν τον 17ο αιώνα, αλλά ήταν ένας γενικός κανόνας ασφαλείας για διαφυγή σε περίπτωση ανεπιθύμητων και επικίνδυνων επισκεπτών.
Για τον αύλειο χώρο και τις 2 πύλες ο κ. Πασχαλίδης επιβεβαιώνει τα όσα θυμόμασταν
Γράφει : << Η πρόσβαση στο αρχοντικό γινόταν από δύο πλευρές, μία νότια προς την πλευρά της Γκιουλέρ Μαχάλα – από τον σημερινό δρόμο αυτής της οδού Ιπποκράτους – και μία βόρεια προς την πλευρά του Αγίου Δημητρίου – τη σημερινή Κων. Παλαιολόγου. Οι πλακόστρωτες είσοδοι έκλειναν από βαριές δίφυλλες πύλες διακοσμημένες με τα χαρακτηριστικά καρφιά (καρφιά με επίπεδη κεφαλή) τα οποία ασφαλίζονταν εσωτερικά με κάγκελα.
Οι κάτοικοι του αρχοντικού επέτρεπαν τη διέλευση όλου του κόσμου από από την αυλή του σπιτιού της γιατρούς (το όνομα αυτό δόθηκε χάρη στη σύζυγο του ιατροφιλοσόφου Γεωργίου Σακκελάρη, την Μυτίω κόρη του Χαρίσιου Μεγδάνη, η οποία, εκτός από εξαιρετική συγγραφέας και μεταφράστρια, είχε και ιατρικές γνώσεις, υπηρετώντας τους ασθενείς της πόλης και έτσι για πολλά χρόνια το πέρασμα χρησίμευε ως φυσική προέκταση της Ιπποκρατικής Οδού που ακολουθούσαν οι ταξιδιώτες για να πάνε από τον Άγιο Νικόλαο στον Άγιο Δημήτρη (η))
*Στην αυλή υπήρχε ένας αρβανίκος (πηγάδι) που εξυπηρετούσε τις ανάγκες της ύδρευσης και όχι μόνον , το νερό προερχόταν από την πηγή των Αγίων Αναργύρων, η οποία συνεχίζει να ρέει με τον ίδιο ρυθμό σήμερα, εξυπηρετώντας τις ανάγκες του δήμου Κοζάνης.
Η ΤΥΧΗ ΤΟΥ ΑΡΧΟΝΤΙΚΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΕΓΕΡΣΗ ΕΩΣ ΤΗΝ ΚΑΤΕΔΑΦΗΣΗ (1670 — 1976 )
Το αρχοντικό των Σακελλαρίων στην Κοζάνη είχε αναδειχθεί σε νεοκλασικό κτήριο μετά από αναστήλωση. Ωστόσο, είχε υποστεί μετατροπές και μετά την κατεδάφιση σε ακαλαίσθητη πολυκατοικία. .
1670 Ανέγερση του κτιρίου
Το 1670, το αρχοντικό Παπαγκίκα χτίστηκε στη γειτονιά Σαρίπασχος στα σύνορα με τη γειτονιά Γκιουλέρ Μαχαλά, η οποία βρισκόταν δυτικότερα όπου ο Χάρης Τράντα, ο μεταρρυθμιστής της Κοζάνης, έχτισε το δικό του αρχοντικό.
1740 Ανοικοδόμηση νέας πτέρυγας
Η πρώτη επέκταση του σπιτιού του Παπαγκίκα γίνεται από τον πρωτότοκο γιο του Παπαγιώργη Ιωάννη Σακελάριο που είχε μεταναστεύσει στην Ολλανδία περίπου το 1690 και επέστρεψε πάμπλουτος το 1732 και αποφασίζει να επεκτείνει την κατοικία της οικογενείας το 1740 Με την ανέγερση νέας πτέρυγας ποιο μεγαλοπρεπή από την αρχική μορφή που δημιουργούσε γωνιά με το αρχικό κτίριο και τις δυο πτέρυγες παλιά και καινούργια τις συνέδεαν βοηθητική χώροι.
Στην νέα πτέρυγα υπήρχαν στους φεγγίτες του ορόφου διακόσμηση με vitro με την μορφή του δικεφάλου αετού που ήταν το σύμβολο του εκκλησιαστικού βαθμού του Σακελλαρίου
1830 Τουρκαλβανοί
Το 1830 με την επιδρομή-λεηλασία- και πολυήμερη παραμονή των Αλβανών στην Κοζάνη και εγκατασταθέντες στο Αρχοντικό των Σακελλάριων χρησιμοποίησαν πολλά βιβλία της πλούσιας βιβλιοθήκης για προσάναμμα στις φωτιές που άναβαν. Ακόμα λεηλάτησαν την περιουσία του αρχοντικού, προξένησαν ζημιές σφάζοντας τα πρόβατα στηρίζοντας το λαιμό των στα κάγκελα του καλού οντά. Τα ίχνη μπορεί να τα διακρίνει κανείς κατά την επίσκεψή του στο Λαογραφικό Μουσείο, όπου και εκτίθεται μέρος του ξυλόγλυπτου μέρους του αρχοντικού.
1917 Γαλλική κατάληψη
Κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο το 1916 Γάλλοι επιτάσσουν το αρχοντικό του και κατά την αποχώρησή τους αφαιρούν όσα βιβλία τους ενδιέφεραν.
1932 – 1935 Παρέμβαση
Μετά από την κατοίκηση 5 γενεών το 1932 μια ομάδα αρχιτεκτόνων υπό τον καθηγητή Δ. Πικίωνη αποτυπώνει μια σειρά αρχοντικών της Κοζάνης στο πλαίσιο της <<Μελέτης του Ελληνικού σπιτιού και της αρχιτεκτονικής του >>
ανάμεσα σε αυτά φυσικά και το αρχοντικό των Σακελαρίων
Το 1935 οι τότε ιδιοκτήτες του αρχοντικού Αθανάσιος Ευαγ. Διάφας,Παυσανίας Ευαγ. Διάφα ς και Μυτίω Ευαγ. Διάφα αναμορφώνουν το κτίριο
Το 1934, ο αρχιτέκτονας Α. Ζάχος είχε αναλάβει την αναστήλωση του κτηρίου αποδίδοντάς του νεοκλασικά χαρακτηριστικά.
Αναστηλώθηκε από τους απογόνους, ενοίκους αδελφούς Διάφα το 1935
1940 Γερμανική κατάληψη
Κατά τη διάρκεια της κατοχής οι Γερμανοί εγκαθιστούν στο αρχοντικό το τηλεπικοινωνιακό τους κέντρο.
1955 Παρέμβαση
Το 1955 ο Αθανάσιος Θ. Πασχαλιδης και η Αγνή Μπούρου κάνουν την τελευταία αρχιτεκτονική παρέμβαση το παλιό κτίριο
1964
Το 1964 με την εφαρμογή του σχεδίου πόλεως πραγματοποιήθηκε διάνοιξη της οδού Ιπποκράτους η οποία έκοψε στα δύο το μεγάλο κήπο του αρχοντικού.
1976 Κατεδάφιση κτιρίου
Το αρχοντικό κατεδαφίσθηκε το 1976.
Το λαογραφικό μουσείο Κοζάνης και οι τελευταίοι απόγονοι που κατοικούσαν στο αρχοντικό του Παπαγκίκα οικογένεια Πασχαλιδη , διασώζουν ένα πολύ μικρο μέρος από την ιστορία του .
ΤΙ ΔΙΑΣΩΘΗΚΕ
Το δωμάτιο που βρίσκεται στο Λαογραφικό Μουσείο, « ο καλός οντάς», δωρίθηκε από τους απογόνους αδελφούς Πασχαλίδη. Το τζάκι καταλαμβάνει την κεντρική θέση. Οι μεσάντρες έχουν πλούσια ζωγραφική διακόσμηση, πολλά γεωμετρικά σχήματα.
Στο εικονοστάσι δύο μεγάλες εικόνες με την απαραίτητη καντήλα εντυπωσιάζουν τον επισκέπτη.
Υπάρχει η πιστόλα και τα σπαθιά του. Επίσης διασώθηκαν πολλά ιατρικά εργαλεία που χρησιμοποιούσε κατά την άσκηση του επαγγέλματός του, όπως τα επιχρυσωμένα κουτσοκαταλαβαίνομα, τηλεσκόπιο, φαρμακευτικό ζυγό.
Εκτός αυτού τμήμα της βιβλιοθήκης του Γεωργίου Σακελλαρη που γλίτωσε από την καταστροφή των Τουρκαλβανων και την αρπάγη των Γάλλων και των Γερμανίων κατακτητών το 1961
Η προσωπική του βιβλιοθήκη, 500 βιβλία ελληνικά και ξένα και 20 αυτόγραφα χειρόγραφα, δωρίθηκαν στη δημοτική βιβλιοθήκη το έτος 1961 από τους συγγενείς του, αδελφούς Ευαγγέλου Διάφα. Τη βιβλιοθήκη του σεβαστού προγόνου πρόσφεραν στη μνήμη της της αποβιωσάσης προσφιλούς αδελφής των Άννας Θρασ. Πασχαλίδου. Μερικά από τα βιβλία είναι των εκδοτικών οίκων Άλδου, Βενετίας του 16ου, 17ου και 18ου αιώνος. Μερικά βιβλία είναι δερματόδετα, χρυσόδετα. Μεταξύ των χειρογράφων ενθυμήσεων υπάρχει και ενθύμηση του προξένου Πουκεβίλ στα Ιωάννινα (1770)
1977
Τέλος, το 1977 το αρχοντικό μεταμορφώθηκε σε τσιμεντένια πολυκατοικία, που είναι σήμερα.
ΟΙ ΑΠΟΓΟΝΟΙ ΤΟΥ Γ. Παπαγκίκα .
* Γεώργιος Παπαγκίκας – Σακελλάριος
Μετά τον θάνατο του αρχηγού των Χορμοβιτών που ήρθαν στην Κοζάνη το 1646 με 50 οικογένειες ο γιος Γεώργιος που έγινε και αυτός ιερέας (Παπαγιώργης ) οντάς πολύ ικανός και δραστήριος το Πατριαρχείο του έδωσε τον τίτλο του Σακελλαρίου,ο τίτλος έγινε επίθετο και έμεινε σε όλους του απόγονους.
Ο Παπαγιώργης έκανε 10 παιδιά από αυτά τα 7 ήταν οριστικοί για τα οποία κάνεις δεν γνωρίζει αν είχαν απόγονους και από τα 3 αγόρια μόνον ο μεγάλος επέζησε και έδωσε απόγονους το όνομα αυτού ήταν Ιωάννης
* Ιωάννης Σακελλάριος
Ο Ιωάννης μετανάστευσε στην Ολλανδία στο Άμστερμαμ (Αμστελλόδαμον παλιά εξελληνισμένη ονομασία ) το 1690 όπου έμεινε 12 χρόνια και έγινε μεγάλος έμπορος και ήρθε πάμπλουτος στην Κοζάνη .
Είχε 4 αγόρια τον Δημήτριο ,Κωνσταντίνο , Γεώργιο και τον Μάρκο ο οποίος πέθανε σε μικρή ηλικία..
Σπούδασε και τα τρία παιδιά με ιδιώτες δάσκαλους σε 3 γλώσσες ,Τουρκικά,Γαλλικά και Γερμανικά ανάμεσα στους δάσκαλους ήταν και Ευγένιος Βούλγαρης που τους δίδαξε τα Ελληνικά.
Μετά την επιστροφή στην Κοζάνη από την Ολλανδία .
Πάντρεψε τον Δημήτριο και τον Κωνσταντίνο και τους έκανε διευθυντές στα υποκαταστήματα των επιχειρήσεων του σε διάφορες πόλεις .
Τον Δημήτριο στην Κωνσταντινούπολη ,τον Κωνσταντίνο στη Πέστη της Ουγγαρίας
Το ίδιο έγινε και με τον Γεώργιο στην Λειψία της Γερμανίας .
Ο Δημήτριος εκτός από το εμπόριο ασχολήθηκε και με τα γράμματα
έχοντας αδυναμία στην φιλοσοφία, ασχολήθηκε με τα μαθηματικά και έκανε μεταφράσεις Ευρωπαίων συγγραφέων ,βοηθώντας και άλλους συγγράφεις , ο ίδιος έγραψε : Τριγωνομετρία που τελικά δεν εκδόθηκε και χάθηκε το 1830 .
Όμως προσβλήθηκε από ανίατη ασθένεια και πέθανε αφήνοντας τον γιο του τον Ιωάννη το Σακελλάριο που έγινε γιατρός και διευθυντής Βραγκοβάνειο Νοσοκομείο της Βλαχίας που βοήθησε πολύ την πατρίδα του.
Η δε εγγονή του Δημητρίου Αλεξάνδρα κόρη του Ιωάννη παντρεύτηκε τον Ζήση Τσιμηνάκη και βοήθησε και την οικογένεια του που διακρίθηκε ζώντας στην Κοζάνη.
Γεώργιος Κ. Σακελλάριος
Ο Γεώργιος Κ. Σακελλάριος (1767-1838) ήταν ιατροφιλόσοφος και ποιητής από την Κοζάνη. Σπούδασε Ιατρική στη Βιέννη στο ελληνικό περιβάλλον της μακεδονικής παροικίας και συνεργάστηκε με τον Ρήγα Βελεστινλή στην έκδοση της, ήδη μεταφρασμένης από τον ίδιο, «Περιηγήσεως του νέου Αναχάρσιδος εις την Ελλάδα». Μετά την επιστροφή του στην πατρίδα, άσκησε το ιατρικό επάγγελμα σε πολλές ελληνικές πόλεις και διατέλεσε ιατρός πολλών αξιωματούχων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπως του Ιμπραήμ πασά στο Μπεράτι και του Αλή πασά στα Γιάννενα.
Με πρωτοβουλία του Ιατρικού Συλλόγου Κοζάνης το 1962 και του τότε προέδρου Ιωάννη Γιαντσούλη, η προτομή του Γεωργίου Σακαλλάρη τοποθετήθηκε στην κεντρική πλατεία για την προσφορά του στην ιατρική επιστήμη και όχι μόνο.
Ήταν έργο της μεγάλης Κοζανίτισσας γλύπτριας Αλίκης Χατζή και επειδή δεν σώθηκε φωτογραφία του πορτρέτου του Σακαλλάρη, η καλλιτέχνιδα βάσισε το έργο της στα χαρακτηριστικά των απογόνων και στην περιγραφή του Λιούφη. «Άνδρας με αίμα, ευγενής, σκεπτικός και λακωνικός…». Τα αποκαλυπτήρια του Αδριανού έγιναν από τον τότε Υπουργό Εξωτερικών της Ελλάδας Διονύσιο Μανέντη μαζί με τον Νικόλαο Δελιαλή, το κόστος κατασκευής καλύφθηκε από δωρεές των μελών του Ιατρικού Συλλόγου και των απογόνων της οικογένειας Σακελλάρη.
Έχω δει σε ένα δημοσίευμα του κ. Βασίλη Αποστόλου που αναφέρεται σε αγάλματα και προτομές που υπάρχουν στην Κοζάνη και αναφέρεται σε ονόματα απόγονων του Παπαγιώργη Σακελλάρη και του Γεωργίου Σακελλάρη αυτό μας δίνει την ευκαιρία να δούμε ορισμένους από τους των ανθρώπων απογόνων που ήρθαν από το Χόρμοβο της Ηπείρου, καθώς ο Π. Λιούφης, ενώ αναφέρει ονόματα εποίκων από τα Άγραφα και τα χωριά της Β. Ηπείρου , Μπιθικούκι, Πρεμετή και Κόσδιανη, δεν αναφέρει από άλλα μέρη. Τα ονόματα αυτά είναι :
Αρμενούλη Θεανώ ,Αναστασία Αθανασίου Δελιαλή ,Μαρίκα Αρμενούλη-Ζήρα ,Κων\νος Γ. Βρέλλας ,Άννα Νικ. Καρακάση ,Ευάγγελος Θρασ. Πασχαλίδης ,Ελευθερία Αρμενούλη Παπαδέλη ,Γεώργιος Βαρβούτης ,Νικόλαος Χαϊδόπουλος ,Αθανάσιος Θρασ. Πασχαλίδη
Στο πλαίσιο της επανατοποθέτησης των μνημείων που είχαν αφαιρεθεί μετά την κατασκευή της κεντρικής πλατείας, η προτομή του γιατρού και φιλοσόφου Γεωργίου Σακελλάριου τοποθετήθηκε στον Δημοτικό Κήπο απέναντι από την κεντρική είσοδο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης.
— Μυτιώ Σακελλαρίου
“Η Μητιώ Σακελλαρίου (1789- μετά το 1863), η Ελισάβετ Μουτζάν- Μαρτινέγκου (1801-1832) και η Ευανθία Καΐρη (1799- μετά το 1866) είναι σχεδόν συνομήλικες, και η λογοτεχνική και δραματουργική τους δραστηριότητα πέφτει στα χρόνια του Αγώνα ή και λίγο νωρίτερα: της Μητιώς Σακελλαρίου από το 1810 έως το 1818 περίπου, της Ελισάβετ Μουτζάν- Μαρτινέγκου από το 1820 έως το 1825 και της Ευανθίας Καΐρη από το 1817 έως το 1828 περίπου. Συνεσταλμένες, σεμνές και ηθικές, βρίσκονται υπό την επήρεια σημαντικών και μορφωμένων ανδρών, πατέρων, αδερφών και διδασκάλων, απευθύνονται όμως όλες, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, με διαμορφωμένη και έκδηλη γυναικεία συνείδηση, στις γυναίκες, τις Ελληνίδες.”
–Αφοί Δίαφα
Αθανάσιος Ευαγ.Διάφας , Παυσανίας Ευαγ. Διάφας και Ματίω Ευαγ. Δίαφα
Οι παρεμβάσεις των παιδιών του Παυσανία στο κτιρίου
αδελφούς Ευαγγέλου Διάφα
Η προσωπική του βιβλιοθήκη, 500 βιβλία ελληνικά και ξένα και 20 αυτόγραφα χειρόγραφα, δωρίθηκαν στη δημοτική βιβλιοθήκη το έτος 1961 από τους υ, αδελφούς Ευαγγέλου Διάφα
— Αθανάσιος Πασχαλιδης
Ο Αθανάσιος βοήθησε να σωθούν πολλά πράγματα από το εσωτερικό του αρχοντικού που σήμερα εκτίθενται στο Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης του Συλλόγου Γραμμάτων και Τεχνών.
Υ.Γ /Για το ζεύγος Σακκελάρη Γεώργιο και Μητίω θα υπάρξουν ξεχωριστές δημοσιεύσεις για την πολυσχιδή πρόσφορα τους.
