Ο Αγιος Κοσμάς ο Αιτωλός ήταν, κατά γενική ομολογία, ο πιο μεγάλος απ’ όλους τους διδασκάλους του γένους στα πικρά χρόνια της σκλαβιάς.

Το διορατικό χάρισμα του Αγίου
Όταν ο Αγιος μίλησε κάποτε στη Ζάβιτσα, το σημερινό Αρχοντοχώρι, ρώτησε κάποια στιγμή τους ακροατές του:
– Ήρθαν όλοι στο κήρυγμα;
– Ναι, του απάντησαν, όλοι ήρθαν.
– Και όμως, τους είπε, δύο δεν ήρθαν. Πηγαίνετε κάτω στη ρεματιά και θα τους βρείτε τους δύστυχους πίσω από τα κλαριά. Πηγαίνοντας δε εκεί, που ο άγιος τους υπέδειξε, βρήκαν έναν άνδρα και μία γυναίκα νεκρούς, ενώ ένας φόβος ιερός τους κατέλαβε όλους, ώστε πολλοί να αλλάξουν διαγωγή και να ζουν στο εξής χριστιανικά. Μεταξύ δε αυτών, που μετάνιωσαν, ήταν και η διαβόητη μάγισσα Χρυσάφω, που εξομολογήθηκε με δάκρυα πολλά όλα τα αμαρτήματά της, ζητώντας και τις συμβουλές του Αγίου για τη σωτηρία της.